Οδηγίες Αξιολόγησης στη Λογοτεχνία Α΄ Λυκείου 

Δίνεται στους μαθητές αδίδακτο κείμενο, ομοειδές ή ομόθεμο με τις διδακτικές ενότητες που έχουν διδαχθεί (Τα φύλα στη λογοτεχνία, Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση), το οποίο λαμβάνεται από την τράπεζα θεμάτων.
1. Αν το κείμενο αναφέρεται στις θεματικές ενότητες «Τα φύλα στη Λογοτεχνία», οι μαθητές καλούνται:
α) να επισημάνουν τα πρόσωπα που αναφέρονται στο κείμενο και να τα εντάξουν στον τόπο και στον χρόνο της αφήγησης·
β) να διακρίνουν και να περιγράψουν 1-2 λογοτεχνικούς χαρακτήρες, κάνοντας αναφορές στις σχέσεις των δύο φύλων, στον κοινωνικό τους ρόλο ή σε κοινωνικά στερεότυπα σχετιζόμενα με το θέμα του κειμένου, και να αιτιολογήσουν τις απαντήσεις τους με αντίστοιχες παραπομπές στο κείμενο·
γ) να βρουν τον αφηγητή της ιστορίας και να αλλάξουν το πρόσωπο του αφηγητή ώστε να φανεί η αντίστοιχη αλλαγή στην οπτική της αφήγησης ή να μετατρέψουν το διαλογικό μέρος του κειμένου σε συνεχή αφηγηματικό λόγο·
δ) να διατυπώσουν σε 1-2 παραγράφους την άποψή τους για το περιεχόμενο του κειμένου συσχετίζοντάς το με τις αντιλήψεις της εποχής μας.
Οι ερωτήσεις υπό τα στοιχεία «α» και «β» βαθμολογούνται με 50 μονάδες (α = 25 μονάδες + β = 25 μονάδες) και συνοδεύουν το αδίδακτο κείμενο που κληρώνεται από την τράπεζα θεμάτων.
Οι ερωτήσεις υπό τα στοιχεία «γ» και «δ» βαθμολογούνται με 50 μονάδες (γ = 25 μονάδες + δ= 25 μονάδες) και ορίζονται από τους διδάσκοντες το μάθημα.

2. Αν το ποίημα ανήκει στην ενότητα «Παράδοση και Μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση», οι μαθητές καλούνται:
α) να αναγνωρίσουν στο ποίημα γενικά χαρακτηριστικά της παραδοσιακής ή της μοντέρνας ποίησης·
β) να επισημάνουν στο κείμενο εκφραστικά μέσα και εκφραστικούς τρόπους (μεταφορές, παρομοιώσεις, εικόνες, στοιχεία που αφορούν τη γλώσσα, όπως λόγιες, λαϊκές ιδιωματικές ή αντιλυρικές λέξεις κλπ) και να σχολιάσουν τη λειτουργία τους·
γ) να επισημάνουν στο ποίημα βασικά χαρακτηριστικά του λογοτεχνικού ρεύματος (πχ ρομαντισμός, συμβολισμός κλπ) στο οποίο ανήκει·
δ) να σχολιάσουν σε μία ή δύο παραγράφους βασικά σύμβολα ή θέματα του ποιήματος και να αιτιολογήσουν τις απαντήσεις τους με αντίστοιχες παραπομπές στο κείμενο.
Οι ερωτήσεις υπό τα στοιχεία «α» και «β» βαθμολογούνται με 50 μονάδες (α = 25 μονάδες + β = 25 μονάδες) και συνοδεύουν το αδίδακτο κείμενο που κληρώνεται από την τράπεζα θεμάτων.
Οι ερωτήσεις υπό τα στοιχεία «γ» και «δ» βαθμολογούνται με 50 μονάδες (γ = 25 μονάδες + δ = 25 μονάδες) και ορίζονται από τους διδάσκοντες το μάθημα.


ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΟΥ ΑΔΙΔΑΚΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ
Επιλέγεται λογοτεχνικό κείμενο (ποίημα ή πεζό) συναφές ως προς το περιεχόμενό του, τον χαρακτήρα του και τον βαθμό αναγνωστικής του πρόσληψης με τα διδαχθέντα κείμενα στις δύο θεματικές ενότητες («Τα φύλα στη Λογοτεχνία» ή «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση»).

Κριτήρια επιλογής του κειμένου

• Να είναι εύληπτο και συμβατό με την ηλικία των εξεταζομένων.
• Να συνιστά, αν είναι απόσπασμα, μια μικρή αυτοτελή ενότητα. (Εννοείται ότι δεν συμπεριλαμβάνονται κείμενα τα οποία περιέχουν προσβλητικές εκφράσεις ή στρέφονται κατά των κοινώς παραδεδεγμένων ηθικών αξιών)
• Να είναι έργο δόκιμου συγγραφέως, κατά προτίμηση ανθολογημένου στα ΚΝΛ.  
• Να μην περιλαμβάνεται στα Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Γυμνασίου ή
• Λυκείου.
• Να έχει περιορισμένη έκταση. Αν είναι πεζό, καλό είναι να μην υπερβαίνει σε έκταση τις 2 σελίδες Α4 (γραμματοσειρά 12 Times New Roman και μονό διάστιχο). Αν είναι ποίημα, να μην υπερβαίνει τη 1 1/2 σελίδα (γραμματοσειρά 12 Times New Roman και μονό διάστιχο).

Προδιαγραφές κειμένου

• Να συνοδεύεται από το ονοματεπώνυμο του συγγραφέα (bold κεφαλαία γράμματα) με αντίστοιχη εντός παρενθέσεως αναφορά στην ημερομηνία γέννησης ή και θανάτου του δημιουργού, στοιχεία απαραίτητα για την τοποθέτηση του κειμένου εντός του συγκεκριμένου ιστορικού πλαισίου
• Να αναγράφεται με πεζά στοιχεία (bold) ο τίτλος του ποιήματος ή του διηγήματος ή του μυθιστορήματος με την ένδειξη εντός παρενθέσεως ότι είναι απόσπασμα.
• Να αναγράφεται στο τέλος του κειμένου και η σχετική βιβλιογραφική παραπομπή: ο τίτλος της συλλογής, αν είναι ποίημα ή διήγημα. Η παραπομπή καλό είναι να γίνεται στον χρόνο πρώτης δημοσίευσης του κειμένου, ώστε να αποφεύγονται αναχρονιστικά σχόλια των μαθητών
• Να συνοδεύεται απαραιτήτως από τα αναγκαία λεξιλογικά σχόλια 
• Να είναι γραμμένο στο μονοτονικό σύστημα και να ακολουθεί το ορθογραφικό σύστημα των σχολικών εγχειριδίων.

Στην αρχή της σελίδας πρέπει να αναγράφεται η ενότητα στην οποία αναφέρεται το κείμενο («Τα φύλα στη Λογοτεχνία» ή «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση»)
Εφόσον κρίνεται αναγκαίο, είναι δυνατόν να προηγείται του κειμένου συντομότατο επεξηγηματικό εισαγωγικό σημείωμα.
Επισημαίνεται ότι είναι δυνατόν να επιλεγεί για την ενότητα «Τα φύλα στη Λογοτεχνία» και κείμενο ξένου συγγραφέα με την προϋπόθεση ότι θα δίδεται σε δόκιμη νεοελληνική μετάφραση. Στην περίπτωση αυτή χρήσιμη είναι η παραπομπή στον χρόνο πρώτης δημοσίευσης του πρωτότυπου έργου.

Προδιαγραφές περιεχομένου των ερωτήσεων 

ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ
Αν και η ιδιομορφία του μαθήματος της Λογοτεχνίας όπως και η ιδιαίτερη σκοποθεσία του, δεν ευνοούν εν γένει τη διατύπωση ερωτήσεων με απολύτως μετρήσιμα στοιχεία στις αντίστοιχες απαντήσεις, εν τούτοις πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια ώστε με τις ερωτήσεις να προκύπτουν απαντήσεις μετρήσιμες με αντικειμενικά κριτήρια. Γι᾿ αυτό καλό θα είναι η κάθε ερώτηση να περιλαμβάνει εσωτερικά δύο ή περισσότερα υποερωτήματα διαβαθμισμένης δυσκολίας. Επίσης, για να αποφευχθεί η επικάλυψη των απαντήσεων, οι ερωτήσεις πρέπει να διακρίνονται από απόλυτη σαφήνεια και να είναι συμβατές με τους διδακτικούς στόχους, όπως αυτοί αναγράφονται στο οικείο
Πρόγραμμα Σπουδών.

ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ
Α. Σε περίπτωση που το κείμενο αναφέρεται στη θεματική ενότητα «Τα φύλα στη Λογοτεχνία», η εξέταση στο Μάθημα της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας συνολικά προϋποθέτει το βαθμό πρόσληψης από τον μαθητή του κειμένου ως όλου, όπως και την ικανότητα ο μαθητής να κατανοεί το κείμενο ώστε να είναι σε θέση:
α.
α1. Να διακρίνει τα πρόσωπα που περιλαμβάνει η αφήγηση.
α2. Να εντάσσει τα πρόσωπα στο χρόνο και στο χώρο, ο οποίος προσδιορίζεται από το κείμενο (δηλ. να προσδιορίζει γενικά το χρόνο και το χώρο στον οποίο κινούνται τα πρόσωπα του κειμένου)
α3. Να διακρίνει ποιος αφηγείται και σε ποιον ή σε ποιους απευθύνεται.
α4. Να επισημαίνει -εφόσον υπάρχουν στο κείμενο- αλλαγές του τόπου και του χρόνου της αφήγησης.
Επισημαίνεται ότι η τοποθέτηση των προσώπων στον χώρο και στον χρόνο της αφήγησης δεν προϋποθέτει σύνθετες αφηγηματολογικού χαρακτήρα γνώσεις και εξειδικευμένες ορολογίες που παραπέμπουν στη Θεωρία της Λογοτεχνίας
β.
β1. Να περιγράψει 1-2 βασικούς χαρακτήρες, και να τους συσχετίσει με κοινωνικά στερεότυπα όπως αυτά προβάλλονται στο κείμενο (αυταρχικός πατέρας, στοργική μητέρα, μοιραία γυναίκα, πιστή σύζυγος, κακιά μητριά κλπ.)
β2. Να αιτιολογήσει τις απαντήσεις του με αντίστοιχες παραπομπές στο κείμενο.
Οι ερωτήσεις υπό τα στοιχεία «α» και «β» βαθμολογούνται με 50 μονάδες (α = 25 μονάδες + β = 25 μονάδες) και συνοδεύουν το αδίδακτο κείμενο που κληρώνεται από την τράπεζα θεμάτων.
γ.
γ1. Να αλλάξει τον αφηγητή σε ολόκληρο το κείμενο ή σε τμήμα του κειμένου.
γ2. Να επιφέρει τις αντίστοιχες αλλαγές στην οπτική της αφήγησης.
γ3. Να αιτιολογήσει τις αλλαγές αυτές με στοιχεία που αφορούν τον χαρακτήρα των προσώπων.
δ.
δ1. Να διατυπώσει την άποψή του για τις αντιλήψεις που κυριαρχούν κατά την εποχή στην οποία αναφέρεται το κείμενο.
δ2. Να προβεί σε συγκριτικές θεωρήσεις κάνοντας διασύνδεση με τη σύγχρονη εποχή.
Οι ερωτήσεις υπό τα στοιχεία «γ» και «δ» βαθμολογούνται με 50 μονάδες (γ = 25 μονάδες + δ = 25 μονάδες) και δίνονται από τους διδάσκοντες το μάθημα.

Β. Σε περίπτωση που το ποίημα ανήκει στην ενότητα «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση» η εξέταση στο Μάθημα της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας συνολικά προϋποθέτει το βαθμό πρόσληψης από το μαθητή του κειμένου ως όλου, όπως και την ικανότητα ο μαθητής να κατανοεί το κείμενο ώστε να είναι σε θέση:
α.
α1. Να μπορεί να διακρίνει αν ένα ποίημα ανήκει στην παραδοσιακή ή στη μοντέρνα ποίηση.
α2. Να αναγνωρίζει στο κείμενο τα μορφικά χαρακτηριστικά της παραδοσιακής ποίησης (μέτρο, ομοιοκαταληξία και είδη της, στροφές και είδη τους ως προς τον αριθμό των στίχων, ισοσυλλαβία μεταξύ των στίχων κ.λπ.) ή αντιστοίχως τα μορφικά χαρακτηριστικά της μοντέρνας ποίησης (ελεύθερος στίχος, τονικότητα αντί του σταθερά επαναλαμβανόμενου ποιητικού μέτρου, απουσία ομοιοκαταληξιών ή σκόρπιες ομοιοκαταληξίες, στροφικές ενότητες με διαφορετικό αριθμό στίχων,
απουσία ισοσυλλαβίας μεταξύ των στίχων κ.λπ.).
α3. Να αξιολογεί, αν το ποίημα το επιτρέπει, τις μορφικές επιλογές του ποιητή. [πχ. να σχολιάζει τον τίτλο σε σχέση με το περιεχόμενο, να μπορεί (αφού πρώτα του δοθούν χαρακτηριστικά ενός συγκεκριμένου ποιητικού είδους) να τα αναγνωρίζει στο ποίημα κ.λπ.]
β
β1. Να επισημαίνει στο κείμενο εκφραστικά μέσα/ εκφραστικούς τρόπους (μεταφορές, παρομοιώσεις, εικόνες, προσωποποιήσεις, αντιθέσεις, επαναλήψεις κλπ.)
β2. Να αναγνωρίζει στο κείμενο στοιχεία που αφορούν τη γλώσσα, όπως λόγιες, λαϊκές ιδιωματικές ή αντιλυρικές λέξεις, στοιχεία προφορικότητας κ.λπ.
β3. Να σχολιάζει τη λειτουργία των εκφραστικών μέσων, των ρηματικών προσώπων, της στίξης (τελεία, κόμμα, θαυμαστικό, ερωτηματικό, εισαγωγικά, αποσιωπητικά, παρενθέσεις κ.λπ.) .
β4. Να σχολιάζει τη γλώσσα του κειμένου κάνοντας αναφορά στις γλωσσικές επιλογές του ποιητή.
Οι ερωτήσεις υπό τα στοιχεία «α» και «β» βαθμολογούνται με 50 μονάδες (α = 25 μονάδες + β = 25 μονάδες) και συνοδεύουν το αδίδακτο κείμενο που κληρώνεται από την τράπεζα θεμάτων.
γ.
γ1. Να γνωρίζει τα γενικά χαρακτηριστικά των λογοτεχνικών ρευμάτων (ρομαντισμός, παρνασσισμός, συμβολισμός, μοντερνισμός, υπερρεαλισμός) ώστε να είναι σε θέση να τα αναγνωρίζει στο ποίημα.
γ2. Να μπορεί να διακρίνει, αν συνυπάρχουν στο ίδιο ποίημα χαρακτηριστικά από περισσότερα του ενός λογοτεχνικά ρεύματα.
γ3. Να σχολιάζει στίχους ή εκφράσεις του ποιήματος, οι οποίοι συνδέονται με χαρακτηριστικά του λογοτεχνικού ρεύματος στο οποίο ανήκει το ποίημα.
Στην ερώτηση αυτή μπορεί ο καθηγητής να ζητήσει την επαλήθευση ή διάψευση μιας κρίσης σε σχέση με τα λογοτεχνικά ρεύματα: π.χ. να δώσει τα χαρακτηριστικά του παρνασσισμού και να ζητήσει από τον μαθητή να τα εντοπίσει στο κείμενο.
δ.
δ1. Να εντοπίζει το κεντρικό θέμα του κειμένου.
δ2 Να αποκωδικοποιεί τα βασικά σύμβολα του ποιήματος και να αιτιολογεί την απάντησή του με στοιχεία του κειμένου.
δ3. Να σχολιάζει σε μία έως δύο παραγράφους στίχους του κειμένου.
δ4. Να προβαίνει, εφόσον το κείμενο προσφέρεται, σε αξιολογήσεις των στάσεων και αντιλήψεων που κυριαρχούν στο κείμενο.
Οι ερωτήσεις υπό τα στοιχεία «γ» και «δ» βαθμολογούνται με 50 μονάδες (γ = 25 μονάδες + δ = 25 μονάδες) και δίνονται από τους διδάσκοντες το μάθημα.

 ΕΙΔΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ

• Οι συγγραφείς των θεμάτων προτείνουν το Αδίδακτο Κείμενο και μόνον τις ερωτήσεις που μπαίνουν από την Τράπεζα των Θεμάτων.
• Καλό είναι πριν από την οριστική διατύπωση της ερώτησης να αναζητηθεί νοερά η απάντηση.
• Προτείνεται επίσης στους συγγραφείς των Θεμάτων να φροντίσουν να μη βάλουν ερωτήσεις οι οποίες ενδεχομένως συμπίπτουν με αυτές που είναι στην αρμοδιότητα του καθηγητή της Τάξης.
• Επειδή τα λογοτεχνικά κείμενα που θα επιλεγούν για την Τράπεζα δεν είναι δυνατόν να είναι μεταξύ τους απολύτως ισοδύναμα ως προς τον βαθμό δυσκολίας, στις ερωτήσεις που επαναλαμβάνονται (πχ. το ποίημα είναι παραδοσιακό ή μοντέρνο;) ενδέχεται να μην γίνεται πάντοτε ισόποση κατανομή των μονάδων.
• Ως προς τη διατύπωση οι ερωτήσεις καλό είναι να απευθύνονται σε δεύτερο πρόσωπο και να έχουν την εξής μορφή:  Να σχολιάσετε… , Να βρείτε …, Να επισημάνετε…, Να περιγράψετε…, ή Τι, κατά τη γνώμη σας, …, Ποιος κατά τη γνώμη σας, … κ.λπ.
• Ως προς την τυπογραφική της εμφάνιση η κάθε ερώτηση θα επιμερίζεται σε δύο ή περισσότερα υπο-ερωτήματα και θα συνοδεύεται από την αντίστοιχη αναγραφή των μονάδων, όπως στο παράδειγμα που ακολουθεί:

α1 ……… (…μονάδες)

α2 ……… (…μονάδες)

α3 ……… (…μονάδες)

και

β1 ………(…μονάδες)

β2 ………(…μονάδες)

β3 ………(…μονάδες)

ΓΕΝΙΚΗ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ
Τα υποερωτήματα είναι ενδεικτικά και δεν είναι υποχρεωτικό να τίθενται όλα σε όλες τις ερωτήσεις.
Οι ερωτήσεις για την Α’ Εσπερινού ΓΕΛ, σε σχέση με την Α’ τάξη Ημερήσιου ΓΕΛ, μπορεί να είναι ελαφρώς διαφοροποιημένες ως προς τον βαθμό δυσκολίας. Το ίδιο ισχύει και για τις ερωτήσεις που αφορούν την Α΄ τάξη Ημερησίου και Εσπερινού ΕΠΑΛ.


ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ
Νέα Ελληνική Λογοτεχνία
για την Α’ Τάξη του Ημερησίου και του Εσπερινού Γενικού Λυκείου
(Ενότητα: «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση»)

ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ (1859-1943)

[Εδώ ουρανός παντού κι ολούθε ήλιου αχτίνα…]

Εδώ ουρανός παντού κι ολούθε ήλιου αχτίνα,

και κάτι ολόγυρα σαν του Υμηττού το μέλι,

βγαίνουν αμάραντ᾿ από μάρμαρο τα κρίνα,

λάμπει γεννήτρα ενός Ολύμπου η θεία Πεντέλη.

Στην ομορφιά σκοντάβει σκάφτοντας η αξίνα,

στα σπλάχνα αντί θνητούς θεούς κρατά η Κυβέλη1,

μενεξεδένιο αίμα γοργοστάζ᾿ η Αθήνα

κάθε που τη χτυπάν του δειλινού τα βέλη.

Της ιερής ελιάς εδώ ναοί και οι κάμποι·

ανάμεσα στον όχλο εδώ που αργοσαλεύει

καθώς απάνου σ᾿ ασπρολούλουδο μια κάμπη2,

ο λαός των λειψάνων ζει και βασιλεύει

χιλιόψυχος· το πνεύμα και στο χώμα λάμπει·

το νιώθω, με σκοτάδια μέσα μου παλεύει.

(«Πατρίδες» - Ασάλευτη ζωή, 1904)

1  φρυγική θεότητα της γονιμότητας· ο Παλαμάς την αναφέρει εδώ ως προσωποποίηση της γης
2  κάμπη: η κάμπια

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
α.
α1. Να εντάξετε το ποίημα στην παραδοσιακή ή στη μοντέρνα ποίηση. (5 μονάδες)
α2. Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας αναγνωρίζοντας 4 αντίστοιχα χαρακτηριστικά στο κείμενο (8 μονάδες)
α3. Το ποίημα περιλαμβάνεται σε μια ευρύτερη ποιητική ενότητα με τον τίτλο «Πατρίδες». Να βρείτε σε ποια από τις «Πατρίδες» του ποιητή αναφέρεται το συγκεκριμένο ποίημα και σε ποιο στίχο κατονομάζεται αυτή. (4 μονάδες). Να επισημάνετε στο ποίημα τέσσερα χαρακτηριστικά αυτής της «Πατρίδας». (8 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

β.
β1. Να καταγράψετε 5 μεταφορές, όπως αυτές εντοπίζονται στο κείμενο που σας δόθηκε (10 μονάδες)
β2. Να καταγράψετε 2 παρομοιώσεις, όπως αυτές εντοπίζονται στο κείμενο που σας δόθηκε (4 μονάδες)

β3. Να χαρακτηρίσετε τη γλώσσα (δημοτική ή καθαρεύουσα) που υιοθετεί ο Παλαμάς στο ποίημα συνδέοντας την απάντησή σας με τις γλωσσικές απόψεις του ποιητή.(6 μονάδες)
β4. Να βρείτε στο ποίημα πέντε (5) λέξεις ή εκφράσεις χαρακτηριστικές των γλωσσικών επιλογών του Παλαμά, για να αιτιολογήσετε την απάντησή σας (5 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

γ.
γ1. Να αναγνωρίσετε στο ποίημα τα γενικά χαρακτηριστικά του λογοτεχνικού ρεύματος στο οποίο ανήκει αιτιολογώντας την απάντησή σας με αναφορές στο κείμενο (20 μονάδες)
γ2. ο λαός των λειψάνων ζει και βασιλεύει./ χιλιόψυχος. Να σχολιασθεί ο στίχος (5 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

δ.
δ1. το πνεύμα και στο χώμα λάμπει: Να σχολιάσετε το στίχο. Έχει κατά τη γνώμη σας διαχρονική ισχύ; (15 μονάδες)
δ2. Το ποιητικό υποκείμενο παρουσιάζεται στον τελευταίο στίχο. Να σχολιάσετε τον στίχο σε σχέση με το παραπάνω δεδομένο (10 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25  

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ
ΓΙΑ ΤΗΝ Β’ ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ
ΣΤΗ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Για την εξέταση του μαθήματος της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας στην Β’ τάξη
Εσπερινού Γενικού Λυκείου ισχύουν τα εξής:

ΤΡΟΠΟΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ
Για την εξέταση στη Νέα Ελληνική Λογοτεχνία της Β’ Τάξης του Εσπερινού Γενικού
Λυκείου δίνεται στους μαθητές σε φωτοαντίγραφο πεζό ή ποιητικό κείμενο, που
περιλαμβάνεται στη διδαχθείσα ύλη και ορίζεται από τον διδάσκοντα, καθώς και
αδίδακτο πεζό ή ποιητικό κείμενο ίσης κατά προσέγγιση δυσκολίας με το διδαγμένο,
που επιλέγεται με κλήρωση από την τράπεζα θεμάτων, με τις αναγκαίες διευκρινίσεις.
Οι μαθητές καλούνται να απαντήσουν σε τέσσερα (4) θέματα, από τα οποία δύο (2),
και συγκεκριμένα τα υπό τα στοιχεία «α» και «β», προέρχονται από την τράπεζα θεμά-
των και συνοδεύουν το αδίδακτο κείμενο, και δύο (2), τα υπό τα στοιχεία «γ» και «δ»,
ορίζονται από τον διδάσκοντα και αναφέρονται στο διδαγμένο κείμενο. Τα θέματα
αφορούν:
α) στον ερμηνευτικό σχολιασμό του αδίδακτου λογοτεχνικού κειμένου·
β) σε παρατηρήσεις επί των εκφραστικών μέσων και τρόπων που εμπεριέχονται στο
αδίδακτο κείμενο (π.χ. ζητείται από τους μαθητές να βρουν μεταφορές, παρομοιώ-
σεις, εικόνες, στοιχεία που αφορούν τη γλώσσα, όπως λόγιες, λαϊκές ιδιωματικές ή
αντιλυρικές λέξεις κ.λπ.)
γ) στον συγγραφέα του διδαγμένου κειμένου και σε γραμματολογικά στοιχεία που
προκύπτουν άμεσα ή έμμεσα από αυτό·
δ) στον ερμηνευτικό ή αισθητικό σχολιασμό του διδαγμένου κειμένου ή στην ανάπτυ-
ξη, σε μία (1) ή δύο (2) παραγράφους, χωρίων του.
Η βαθμολογία κατανέμεται κατά 25% σε κάθε θέμα, το οποίο μπορεί να αναλύεται σε
δύο ερωτήσεις. Η κατανομή της βαθμολογίας στις ερωτήσεις μπορεί να διαφοροποιείται
ανάλογα με τον βαθμό της δυσκολίας τους και οι βαθμολογικές μονάδες κάθε ερώτησης
καθορίζονται κατά τη διατύπωση των θεμάτων και ανακοινώνονται γραπτώς στους
μαθητές.  -14-
ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΤΟΥ ΑΔΙΔΑΚΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ
Το κείμενο πρέπει:
• να είναι εύληπτο και συμβατό με την ηλικία των εξεταζομένων.
• να συνιστά, αν είναι απόσπασμα, μια μικρή αυτοτελή ενότητα. (Εννοείται ότι δεν
συμπεριλαμβάνονται κείμενα τα οποία περιέχουν προσβλητικές εκφράσεις ή στρέ-
φονται κατά των κοινώς παραδεδεγμένων ηθικών αξιών)
• να μην περιλαμβάνεται στα Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας
• να έχει περιορισμένη έκταση. Αν είναι πεζό, καλό είναι να μην υπερβαίνει σε έκταση
τις δύο σελίδες Α4 (με γραμματοσειρά 12 Times New Roman και μονό διάστιχο)
λέξεις. Αν είναι ποίημα, να μην υπερβαίνει τη μιάμιση σελίδα (με γραμματοσειρά 12
Times New Roman και μονό διάστιχο).

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ
Το κείμενο πρέπει:
• να συνοδεύεται από το ονοματεπώνυμο του συγγραφέα (γραμμένο με bold κεφα-
λαία γράμματα) με αντίστοιχη εντός παρενθέσεως αναφορά στην ημερομηνία γέν-
νησης ή και θανάτου του δημιουργού, στοιχεία απαραίτητα για την τοποθέτηση
του κειμένου εντός του συγκεκριμένου ιστορικού πλαισίου
• να αναγράφεται με πεζά στοιχεία (bold) ο τίτλος του ποιήματος ή του διηγήματος ή
του μυθιστορήματος (με την ένδειξη εντός παρενθέσεως ότι είναι απόσπασμα)
• να αναγράφεται στο τέλος του κειμένου και η σχετική βιβλιογραφική παραπομπή: ο
τίτλος της συλλογής, αν είναι ποίημα, και ο τίτλος του έργου (μυθιστορήματος ή
συλλογής διηγημάτων), αν είναι απόσπασμα πεζού κειμένου. Η παραπομπή καλό
είναι να γίνεται στον χρόνο πρώτης δημοσίευσης του κειμένου, ώστε να απο-
φεύγονται αναχρονιστικά σχόλια των μαθητών
• να συνοδεύεται απαραιτήτως από τα αναγκαία λεξιλογικά σχόλια
• να είναι γραμμένο στο μονοτονικό σύστημα και να ακολουθεί το ορθογραφικό σύ-
στημα των σχολικών εγχειριδίων.
Εφόσον κρίνεται αναγκαίο, είναι δυνατόν να προηγείται του κειμένου συντομότατο επε-
ξηγηματικό εισαγωγικό σημείωμα.  -15-


ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ
ΣΤΗ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
ΤΗΣ Β’ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ:
Αν και η ιδιομορφία του μαθήματος της Λογοτεχνίας όπως και η ιδιαίτερη σκοποθεσία
του, δεν ευνοούν εν γένει τη διατύπωση ερωτήσεων με απολύτως μετρήσιμα στοιχεία
στις αντίστοιχες απαντήσεις, εν τούτοις πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια να εξάγονται
με τις ερωτήσεις κατά το δυνατόν αντικειμενικά δεδομένα. Γι᾿ αυτό καλό θα είναι η
κάθε ερώτηση να περιλαμβάνει εσωτερικά δύο ή περισσότερα υπο-ερωτήματα
διαβαθμισμένης δυσκολίας. Επίσης, για να αποφευχθεί η επικάλυψη των απαντήσεων,
οι ερωτήσεις πρέπει να διακρίνονται από απόλυτη σαφήνεια και να είναι συμβατές με
τους διδακτικούς στόχους, όπως αυτοί αναγράφονται στο οικείο Πρόγραμμα Σπουδών.

ΕΙΔΙΚΟΤΕΡΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΤΙΘΕΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ
Η εξέταση των μαθητών της Β’ Τάξης Εσπερινού ΓΕΛ στο Μάθημα της Νέας Ελληνικής
Λογοτεχνίας συνολικά προϋποθέτει τον βαθμό πρόσληψης από τον μαθητή του
αδίδακτου κειμένου ως όλου, όπως και την ικανότητα να κατανοεί το κείμενο ώστε ο
μαθητής να είναι σε θέση:
α.
α1. Να εντοπίζει το κεντρικό θέμα του αδίδακτου κειμένου.
α2. Να σχολιάζει σε μία έως δύο παραγράφους ένα απόσπασμα ή στίχους του κειμέ-
νου.
α3. Να προβαίνει, εφόσον το κείμενο προσφέρεται, σε αξιολογήσεις των στάσεων και
αντιλήψεων που κυριαρχούν στο κείμενο.
β.
β1. Να επισημαίνει στο κείμενο εκφραστικά μέσα/ εκφραστικούς τρόπους (μεταφορές,
παρομοιώσεις, εικόνες, προσωποποιήσεις, αντιθέσεις κ.λπ.)
β2. Να αναγνωρίζει στο κείμενο στοιχεία που αφορούν τη γλώσσα, όπως λόγιες, λαϊ-
κές ιδιωματικές ή αντιλυρικές λέξεις, στοιχεία προφορικότητας κ.λπ.)
β3. Να σχολιάζει τη λειτουργία των εκφραστικών μέσων, των ρηματικών προσώπων,
της στίξης (τελεία, κόμμα, θαυμαστικό, ερωτηματικό, εισαγωγικά, αποσιωπητικά,
παρενθέσεις κ.λπ.) .
β4. Να σχολιάζει τη γλώσσα του κειμένου κάνοντας αναφορά στις γλωσσικές επιλογές
του ποιητή.  -16-
Οι ερωτήσεις υπό τα στοιχεία «α» και «β» βαθμολογούνται με 50 μονάδες (α
= 25 μονάδες + β = 25 μονάδες) και συνοδεύουν το αδίδακτο κείμενο που
κληρώνεται από την τράπεζα θεμάτων.

ΕΙΔΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ
 Οι συγγραφείς των θεμάτων προτείνουν το Αδίδακτο Κείμενο και μόνον τις
ερωτήσεις που μπαίνουν από την Τράπεζα των Θεμάτων.
 Καλό είναι πριν από την οριστική διατύπωση της ερώτησης να αναζητηθεί νοερά η
απάντηση.
 Προτείνεται επίσης στους συγγραφείς των Θεμάτων να φροντίσουν να μη
διατυπώσουν ερωτήσεις, οι οποίες ενδεχομένως συμπίπτουν με αυτές που είναι
στην αρμοδιότητα του καθηγητή της Τάξης.
 Ως προς τη διατύπωση οι ερωτήσεις καλό είναι να απευθύνονται σε δεύτερο
πρόσωπο και να έχουν την εξής μορφή:
o Να σχολιάσετε…
o Να βρείτε …
o Να επισημάνετε…
o Να περιγράψετε… κ.λπ.
ή
o Τι, κατά τη γνώμη σας, …
o Ποιος κατά τη γνώμη σας, … κ.λπ.

 Ως προς την τυπογραφική της εμφάνιση η κάθε ερώτηση θα επιμερίζεται σε δύο ή
περισσότερα υπο-ερωτήματα και θα συνοδεύεται από την αντίστοιχη αναγραφή
των μονάδων, όπως στο παράδειγμα που ακολουθεί:
α1 ……… (…μονάδες)
α2 ……… (…μονάδες)
α3 ……… (…μονάδες)
και
β1 ………(…μονάδες)
β2 ………(…μονάδες)
β3 ………(…μονάδες)

ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ:
• Τα υπο-ερωτήματα είναι ενδεικτικά και δεν είναι υποχρεωτικό να τίθενται
όλα σε όλες τις ερωτήσεις.
• Ο καθηγητής της Τάξης δεν υποχρεούται να προσαρμόσει την επιλογή του γνω-
στού κειμένου με το αδίδακτο κείμενο που έχει κληρωθεί. Επισημαίνεται, δηλαδή,
ότι το αδίδακτο κείμενο που κληρώνεται από την Τράπεζα των Θεμάτων δεν  -17-
λειτουργεί ως παράλληλο αλλά μόνον ως κείμενο συναφές με τα διδαχθέντα από το
βιβλίο ΚΝΛ της Β’ Λυκείου.

Οι εκπαιδευτικοί που επιθυμούν να αποστείλουν ερωτήσεις για την Τράπεζα Θεμάτων
της Β’ Τάξης Εσπερινών ΓΕΛ πρέπει να αναγράφουν τα παρακάτω στοιχεία:
Μάθημα: Νέα Ελληνική Λογοτεχνία
Τάξη: Β’ Τάξη Εσπερινού ΓΕΛ  -18-
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ:
Νέα Ελληνική Λογοτεχνία
για τη Β’ Τάξη του Εσπερινού Γενικού Λυκείου

ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ (1896-1928)
Δημόσιοι υπάλληλοι
Οι υπάλληλοι όλοι λιώνουν και τελειώνουν
σαν στήλες3
 δύο δύο μες στα γραφεία.
Ηλεκτρολόγοι θα 'ναι η πολιτεία
κι ο θάνατος που τους ανανεώνουν.

Κάθονται στις καρέκλες, μουτζουρώνουν
αθώα λευκά χαρτιά χωρίς αιτία.
«Συν τη παρούση αλληλογραφία
έχομεν την τιμήν...» διαβεβαιώνουν.

Και μοναχά η τιμή τούς απομένει,
όταν ανηφορίζουνε τους δρόμους
το βράδυ στις οχτώ, σαν κουρντισμένοι.

Παίρνουν κάστανα σκέφτονται τους νόμους,
σκέπτονται το συνάλλαγμα τους ώμους
σηκώνοντας οι υπάλληλοι, οι καημένοι.
(Ελεγεία και Σάτιρες , 1927)
 3
 οι ηλεκτρικές στήλες (μεγάλες μπαταρίες)  -19-
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
α
α1. Να περιγράψετε την καθημερινότητα των δημοσίων υπαλλήλων του ποιήματος
τεκμηριώνοντας την απάντησή σας με αναφορές στο κείμενο.
(10 μονάδες)
α2. Γιατί, κατά τη γνώμη σας, αποκαλούνται «καημένοι» οι υπάλληλοι;
(10 μονάδες)
α3. Για ποιο λόγο, κατά τη γνώμη σας, όλα τα ρήματα του κειμένου έχουν τεθεί σε
χρόνο Ενεστώτα; Τι επιτυγχάνει με την επιλογή αυτή ο ποιητής;
(5 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25 

β
β1. Να καταγράψετε δύο (2) μεταφορές (8 μονάδες) και δύο (2) παρομοιώσεις (8
μονάδες), όπως αυτές εντοπίζονται στο κείμενο και να σχολιάσετε τη λειτουργία
τους
(16 μονάδες)
β2. Να βρείτε στο ποίημα δύο αντιλυρικές εκφράσεις (δηλαδή εκφράσεις του καθημε-
ρινού προφορικού λόγου)
(4 μονάδες)
β3. «Συν τη παρούση αλληλογραφία /έχομεν την τιμήν...»: Για ποιον λόγο κατά τη
γνώμη σας ο Καρυωτάκης υιοθετεί εδώ λόγια γλώσσα;
(5 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

Εφηβεία και μόδα

Εφηβεία και μόδα: Πώς βλέπουν οι έφηβοι τη μόδα

Ζέφη Καλλίτση, 25/3/2012

1. Η εφηβεία είναι μια δύσκολη εποχή για κάθε άνθρωπο, κυρίως συναισθηματικά. Αρχίζουν οι προβληματισμοί, κάποιες φορές και οι συγκρούσεις και είναι το στάδιο πριν από την ενηλικίωση. Παρακολουθώντας τους εφήβους παρατηρούμε ότι η εμφάνιση τους και ο τρόπος με τον οποίο ντύνονται δίνουν πολλές πληροφορίες για την ψυχολογία τους, τον τρόπο σκέψης και γενικά την προσωπικότητά τους. Με την πρώτη κιόλας ματιά είναι εύκολο να αντιληφθούμε ότι οι έφηβοι έχουν την τάση να ακολουθούν τη μόδα και αυτό συμβαίνει για διάφορους λόγους.

Ανάγκη για ομαδοποίηση

2. 1διαίτερα σε αυτή τη φάση της ζωής τους οι έφηβοι έχουν μεγάλη ανάγκη να ενταχθούν σε ένα σύνολο και να ανήκουν σε μια ομάδα. Το ίδιο στυλ ντυσίματος είναι μια απόδειξη ότι έχουν κοινές ιδέες, κοινούς προβληματισμούς και συνήθως υιοθετούν έναν κοινό τρόπο συμπεριφοράς. Στην περίπτωση αυτή λοιπόν οι έφηβοι βρίσκουν τη μόδα σαν έναν τρόπο για την ένταξή τους σε κάποια ομάδα.

Δημιουργία προτύπων

3.    Είναι γεγονός ότι τα μοντέλα που επιδεικνύουν τη μόδα είναι συνήθως άτομα στην εφηβεία ή λίγο μετά. Είναι εύκολο λοιπόν για τα άτομα στην περίοδο της εφηβείας να ταυτιστούν με τα μοντέλα ίσως και να θέλουν να τους μοιάσουν. Στις περιπτώσεις αυτές η μόδα λειτουργεί δημιουργώντας πρότυπα, γεγονός ιδιαίτερα επικίνδυνο, εάν οι έφηβοι δεν έχουν την κατάλληλη καθοδήγηση από το περιβάλλον τους.

Αναγνωρισιμότητα

4.    Μια ακόμα ανάγκη των εφήβων η οποία εξωτερικεύεται μέσω της ενασχόλησης τους με τη μόδα είναι η ανάγκη για αναγνωρισιμότητα. Για τον λόγο αυτό έχουν την τάση να θέλουν να ταυτιστούν οι έφηβοι με διάσημα πρόσωπα. Επόμενο είναι να ακολουθούν και το στυλ του ανθρώπου που θαυμάζουν. Με τον τρόπο αυτό ανταποκρίνεται η μόδα στην ανάγκη των εφήβων για αναγνώριση έστω στο κοντινό τους περιβάλλον.

Η ανάγκη των εφήβων να ξεχωρίζουν

5.   Μια ιδιαίτερη ανάγκη των ατόμων στην ηλικία αυτή είναι να ξεχωρίζουν από το πλήθος και τους ομοίους τους. Στις περιπτώσεις αυτές οι έφηβοι χρησιμοποιούν τη μόδα στην ακραία της μορφή με σκοπό να διαφέρουν και να τραβήξουν το ενδιαφέρον. Έτσι φτάνουν σε σημείο να ντύνονται ιδιαίτερα εκκεντρικά και το αποτέλεσμα είναι να τραβούν τα βλέμματα όχι πάντα με θετικό τρόπο. Ο φόβος τους μήπως δεν γίνουν αποδεκτοί από τους συνομηλίκους τους, τους οδηγεί σε ακραίες εμφανίσεις οι οποίες τους δίνουν μια αίσθηση ανωτερότητας και δύναμης. Μια αίσθηση που ισχύει όμως μόνο για τη δική τους οπτική, τις περισσότερες φορές.  (Διασκευασμένο κείμενο)

                    

Θέματα

Α1. Σύμφωνα με το κείμενο ποια χαρακτηριστικά του εφήβου τον ωθούν να ακολουθεί τις επιταγές της μόδας; (60-80 λέξεις) (μονάδες 15)

Α2. Με ποιον τρόπο αναπτύσσεται η τέταρτη παράγραφος; Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας με αναφορά και των λέξεων συνοχής. (μονάδες 10)

Β1. Να εντοπίσετε πέντε επίθετα που χρησιμοποιούνται στην πέμπτη παράγραφο και να δείξετε τη λειτουργία τους στον λόγο. (μονάδες 10)

Β2. Να δώσετε έναν δικό σας τίτλο στο κείμενο και να προσδιορίσετε αν είναι κυριολεκτικός ή συνυποδηλχοτικός/μεταφορικός. (μονάδες 15)

Γ. Με βάση τα αποτελέσματα έρευνας με ερωτηματολόγια, που έκανε το τμήμα .σας στο πλαίσιο της Ερευνητικής Εργασίας με θέμα «Έφηβοι και Μόδα» να συντάξετε ανοιχτή επιστολή που θα την αναρτήσετε στο ιστολόγιο του σχολείου σας, με την οποία θα ενημερώσετε σύντομα τους αναγνώστες σχετικά με τους λόγους για τους οποίους οι έφηβοι «ενδίδουν» στη μόδα. Τι θα προτείνατε ως επιστολογράφος στους εφήβους για την αντιμετώπιση των κινδύνων που ελλοχεύουν στην τάση τους αυτή; (350-400 λέξεις) (μονάδες 50)

1° κείμενο: Το χάσμα των γενεών δεν κοιτάει γενιές

Μαρίλια Παπαθανασίου, εφημ. Καθημερινή 15/6/2005

Το χάσμα των γενεών δεν είναι ασφαλώς καινούργια υπόθεση. Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα ο κινηματογράφος, αρχής γενομένης από τον Τζέιμς Ντιν, δημιούργησε είδωλα νέων που εξεγείρονται κατά των γονιών τους και κατά της τακτοποιημένης τους ζωής. Ύστερα ήρθε η δεκαετία του 1960 που «σάρωσε» τον παλιό κόσμο. Οι νέοι αποθεώθηκαν. Έγιναν πρωταγωνιστές της Ιστορίας, την έγραφαν οι ίδιοι με τις ιδέες τους, τις διαδηλώσεις τους, τη μουσική τους, τα ρούχα, τις κάθε είδους απελευθερώσεις τους ως λάβαρο. Ύστερα και οι φερέλπιδες αυτοί νέοι τακτοποιήθηκαν. Με μια ουσιαστική διαφορά. Σε αντίθεση με τους γονείς τους. που μετά τον πόλεμο, ένιωσαν ότι τα γεγονότα τους ξεπέρασαν, οι τότε νέοι της δεκαετίας-τοτέμ, κάνουν ακόμη κουμάντο στις περισσότερες δυτικές χώρες. Μονοπωλούν το πολιτικό προσκήνιο, τις ιδεολογικές διαμάχες, αν θεωρήσουμε ότι υπάρχουν ακόμη, και δεσπόζουν στα πιο προνομιούχα κομμάτια του εργασιακού χάρτη. Τίποτε δεν μοιάζει να τους απειλεί. Στη Γαλλία το χτύπημα σε αυτή τη θρυλική γενιά, έρχεται από εκεί που είναι φυσικό να έρθει. Από τα παιδιά τους.

Δίνοντας στα βιβλία τους ενίοτε και εμπρηστικούς τίτλους, νέοι συγγραφείς, ηλικίας 30 έως 35 ετών, περνούν στην αντεπίθεση. «Δεν είμαστε τα παιδιά κανενός» του Ζακ Γκιγιεμπόν, (εκδ. Presses de la Rennaisance), («Τα πάθη του 30χρονου» της Μάρα Γκουαγιέ, (εκδ. Fayard) και κυρίως «Η γενιά του 69. Οι 30χρονοι δεν σας λένε ευχαριστώ» των Λοράν Γκιμιέ και Νικολά Σαρμπονό (εκδ. Michalon), ανοίγουν πυρ κατά των γονιών τους. Με επίγνωση ότι η Γαλλία είναι ίσως από τις λίγες ευρωπαϊκές χώρες όπου δοκίμια -και λίβελλοι- ξεσηκώνουν πάθη, οι Γκιμιέ και Σαρμπονό εξηγούν πώς οι αλλοτινοί νέοι της δεκεατίας του 1960 άλωσαν τη ζωή στη χώρα και δεν αφήνουν χώρο στα παιδιά τους, μολονότι διεκδικούν δάφνες προοδευτισμού. Δείτε τις ηλικίες των βουλευτών και των ευρωβουλευτών μας, λένε. Ο μέσος όρος είναι τα 50-55 χρόνια. Δείτε τους διανοούμενους, η ίδια αναλογία. Για όλους αυτούς εξακολουθούμε να είμαστε ανεγκέφαλοι, οι ανιαροί νεαροί, όπως τους σκίτσαρε η γνωστή γελοιογράφος Κλερ Μπρετεσέ. Μας οικτίρουν, με αγάπη ασφαλώς, που δεν τους μοιάζουμε. Και όμως οι αιώνιοι έφηβοι, που αδιαφορούν για τη Γαλλία που αλλάζει, για την άνοδο του ακροδεξιού Εθνικού Μετώπου του Λε Πεν, για την ανεργία που καλπάζει, για τα σκουπίδια που ξερνάει η τηλεόραση καθημερινά στα γαλλικά σπίτια, διαπραγματεύτηκαν για τους εαυτούς τους τις καλύτερες συντάξεις. Για να αποχωρήσουν από την παραγωγική διαδικασία και να συνεχίσουν να νεάζουν, ως ευτυχισμένοι συνταξιούχοι που θα κυκλοφορούν με ποδήλατα, όπως επιτάσσει το πνεύμα της αντικουλτούρας του οποίου θεωρούνται αποκλειστικοί εκφραστές.

Το ενδιαφέρον στο βιβλίο των Γκιμιέ και Σαρμπονό, αποσπάσματα του οποίου δημοσιεύονται στο τρέχον τεύχος του Nouvel Observateur, είναι ότι οι δύο συγγραφείς δεν αμφισβητούν για να αμφισβητούν. Δείχνουν ότι έχουν παρακολουθήσει από κοντά τη γαλλική πραγματικότητα των τελευταίων ετών και έχουν συλλέξει στοιχεία, οικονομικά, πολιτισμικά και πολιτικά για να υποστηρίξουν τις θέσεις τους. Μακάρι να βρουν μιμητές. Θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον αντί για τα τόσα συνέδρια, συμπόσια, και ημερίδες που οργανώνονται κάθε τόσο ανά την ελληνική επικράτεια, σε κλίμα συνήθως ομφαλοσκοπικό -οι ίδιοι νέοι συγγραφείς και τα ίδια πάνω κάτω, ζητήματα λογοτεχνίας- να ασχοληθούν οι νεότεροι Έλληνες συγγραφείς με το «χάσμα των γενεών», αξιολογώντας και τα στοιχεία πρόσφατων κοινωνικών ερευνών. Εκτός και αν δεν ενοχλούνται από την χειραγώγηση της ελληνικής πραγματικότητας από ορισμένους αιώνιους εφήβους που δεν εννοούν να βάλουν στο συρτάρι τα νιάτα τους.  (Διασκευή)

2° Κείμενο: Η πορεία προς την ωριμότητα

του ΓΙΑΝΝΗ ΤΣΑΜΑΣΕΡΟΥ, ΜΑ Κλινικής Ψυχολογίας, επιστημονικού συνεργάτη Παιδιατρικής Κλινικής Τμήματος Νοση/-ευτικής Πανεπιστημίου Αθηνών, υπεύθυνου εκπαιδευτικού προγράμματος Βραχείας Δυναμικής Ψυχοθεραπείας. 3/6/2010

Η εφηβεία δεν είναι απλώς μια μεταβατική περίοδος μεταξύ της παιδικής ηλικίας και της ενήλικης ζωής, αλλά ουσιαστικά αποτελεί μια ξεχωριστή εξελικτική φάση με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, ψυχικές διεργασίες και αναπτυξιακούς στόχους. Κατά την εφηβεία επιτελείται μια σειρά έντονων και ραγδαίων αλλαγών στο σωματικό, συναισθηματικό, ψυχολογικό και κοινωνικό τομέα που δημιουργούν αισθήματα αναστάτωσης, ρευστότητα, αμφιταλάντευση και ενδυνάμωση των συγκρούσεων σε ενδοπροσωπικό και διαπροσωπικό επίπεδο.

Χαρακτηριστικά της εφηβείας είναι η εναντιωματική συμπεριφορά προς τους γονείς, η αποστασιοποίηση από το οικογενειακό περιβάλλον και η προσήλωση στην ομάδα συνομηλίκων, η αμφιθυμία, η ευερεθιστότητα, τα αισθήματα θλίψης, άγχους, μοναξιάς, πλήξης, ντροπής, η ταλάντευση μεταξύ υπέρμετρα υψηλής και χαμηλής αυτοεκτίμησης και αυτοπεποίθησης, ο πειραματισμός κλπ. Τα χαρακτηριστικά αυτά συνθέτουν την εικόνα της «ανωριμότητας» του εφήβου που συχνά αποτελεί την αφορμή έντονων συγκρούσεων μεταξύ του εφήβου και των γονέων του.

Οι γονείς κατά την περίοδο της εφηβικής αναστάτωσης νιώθουν προδομένοι, καθώς αισθάνονται ότι, αν και έχουν κάνει ό,τι μπορούν για να βοηθήσουν το παιδί τους και έχουν προσφέρει περισσότερα σε αυτό από ό,τι οι ίδιοι είχαν λάβει από τους δικούς τους γονείς, αντιμετωπίζουν την αμφισβήτηση και την απόρριψή του. Συχνά οι γονείς αισθάνονται ότι χάνουν τον έλεγχο της κατάστασης και θεωρούν ότι οι συγκεκριμένες συμπεριφορές και στάσεις του παιδιού τους δεν είναι παρά η αρχή μιας αρνητικής εξέλιξης, την οποία πρέπει να αποτρέψουν με κάθε τρόπο. Η αντίληψη αυτή προκαλεί γονικές συμπεριφορές που επιδεινώνουν το αδιέξοδο, γιατί μεγαλώνουν το χάσμα μεταξύ εφήβου και των γονέων του και δρουν ανασταλτικά στην ψυχοσυναισθηματική του ανάπτυξη. Για παράδειγμα, οι γονείς μπορεί να προσπαθήσουν να αντιμετωπίσουν την ανυπακοή ή την επαναστατική συμπεριφορά του εφήβου χρησιμοποιώντας διάφορα μέσα, όπως η υπερπροστατευτική, η επικριτική, η αυταρχική, η τιμωρητική, η αυστηρή ή η υπερβολικά υποχωρητική στάση. Άλλες φορές προσπαθούν να κερδίσουν τη συνεργασία του εφήβου μέσα από μια εναλλαγή υπέρμετρα αυστηρής και επιτρεπτικής συμπεριφοράς, με αποτέλεσμα τα όρια, οι ρόλοι και οι κανόνες να μην είναι ευδιάκριτα, σταθερά και κατάλληλα. (...) (Διασκευή)

Θέματα

Α1: Πώς ορίζει ο συγγραφέας του δεύτερου κειμένου την εφηβεία και ποια χαρακτηριστικά γνωρίσματα της αποδίδει;

Α2: Με βάση το πρώτο κείμενο το χάσμα των γενεών είναι παλιό φαινόμενο που εκδηλώνεται σε όλες τις εποχές. Ποια ιδιαιτερότητα όμως επισημαίνει στον τρόπο που εκδηλώνεται το χάσμα ανάμεσα στους σημερινούς εφήβους και τη μεγαλύτερη γενιά;

Β1: Ο συντάκτης του δεύτερου κειμένου χρησιμοποίησε μεταξύ των άλλων και την αιτιολόγηση ως τρόπο ανάπτυξης της τρίτης παραγράφου. Να αιτιολογήσετε την επιλογή αυτή και να αναφέρετε τις λέξεις συνοχής που δηλώνουν αιτιολόγηση.

Β2: «Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα ο κινηματογράφος, αρχής γενομένης από τον Τζέιμς Ντιν, δημιούργησε είδωλα νέων», «Η αντίληψη αυτή προκαλεί γονικές συμπεριφορές που επιδεινώνουν το αδιέξοδο» Να αναγνωρίσετε τη σύνταξη (ενεργητική - παθητική) των δύο φράσεων, να σχολιάσετε τη λειτουργία της και να την μετατρέψετε στην αντίθετή της.

Γ. Σε εκδήλωση-δημόσιο διάλογο που διοργανώνει το σχολείο σας με τη συμμετοχή μαθητών, γονέων, καθηγητών και εκπροσώπων των αρχών Αυτοδιοίκησης πάνω στα προβλήματα των σημερινών εφήβων, ως εκπρόσωποι της μαθητικής κοινότητας, στην προφορική εισήγησή σας (400-500 λέξεων) εκθέτετε τα αιτήματά σας προς όλες τις πλευρές για το πώς θέλετε να σας συμπεριφέρονται και να σας στηρίζουν, ώστε να αντιμετωπίζετε αποτελεσματικότερα τα προβλήματα της ηλικία σας.

Ένα ρομπότ δεν επιτρέπεται να βλάψει ποτέ έναν άνθρωπο ή με την αδράνειά του να αφήσει να πάθει κακό.

Ένα ρομπότ πρέπει να εκτελεί όλες τις διαταγές των ανθρώπων, εκτός αν οι διαταγές αυτές έρχονται σε αντίθεση με  τον πρώτο νόμο.

Ένα ρομπότ πρέπει να προστατεύει την ύπαρξή του, εφ’ όσον η φροντίδα αυτή δεν συγκρούεται με τον πρώτο ή/και τον δεύτερο νόμο.

Εγχειρίδιο ρομποτικής 56^η έκδοση, 2058 μ.χ.

  Αυτοί είναι οι τρεις νόμοι των ρομπότ, όπως τους όρισε ο Ισαάκ Ασίμωφ στο βιβλίο του "Εγώ, το ρομπότ". Η επιστημονική φαντασία έχει κάτι σαν "ημερομηνία λήξης", με την έννοια ότι πολλές ιδέες συγγραφέων του παρελθόντος είναι πλέον κομμάτι του δικού μας, ολότελα ρεαλιστικού κόσμου, όπως π.χ. η δουλειά του Ιουλίου Βερν. Για την εποχή του η δουλειά του θα μπορούσε να χαρακτηριστεί επιστημονική φαντασία, αλλά τα υποβρύχια, τα ταξίδια στο φεγγάρι και ο γύρος του κόσμου, όχι σε ογδόνταημέρες, αλλά σε μερικές ώρες δεν μας φαίνονται καθόλου παράλογα.

   Με αυτό το δεδομένο οι τεχνοφοβικοί έχουν κάθε λόγο να ανησυχούν μετά από τόσες νοσηρές προβλέψεις για το μέλλον της ανθρωπότητας από ταινίες όπως το Μάτριξ, ο εξολοθρευτής και την, όχι και τόσο πετυχημένη μεταφορά του εγώ, το ρομπότ στον κινηματογράφο.

   Η εξέγερση των μηχανών είναι εδώ και χρόνια το ψωμοτύρι για τις ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Αυτό που είναι τρομαχτικό όμως είναι πως δεν είναι παράλογες. Από μια ουδέτερη ματιά, είναι λογικό μια οντότητα που είναι πιο δυνατή, πιο ανθεκτική και απείρως εξυπνότερη να μην δέχεται να παίζει τον ρόλο του σκλάβου για ένα παρωχημένο και ‘’εύθραυστο’’ ον. Ούτε ένας άνθρωπος θα δεχόταν να είναι σκλάβος ενός σκύλου φερ’ ειπείν. Από την άλλη, με μια ουδέτερη ματιά ενός παρατηρητή και πάλι, όταν ένα πλάσμα κάνει κακά του και ένα άλλο τρέχει με ένα χαρτί από πίσω και τα μαζεύει, είναι κάπως αμφίβολο ποιος κάνει κουμάντο τελικά. 

     Πίσω στο θέμα των ρομπότ. Πολλές προβλέψεις είναι δυσοίωνες, αλλά όχι κατ’ αποκλειστικότητα. Για κάθε τερμινέιτορ υπάρχει ένας Μέγκαμαν και για κάθε πράκτορα Σμιθ υπάρχει ένας ΆστροΜπόι.  

   Στην τελική ακόμα και το καλύτερο ρομπότ, η τελειότερη τεχνητή νοημοσύνη είναι ανθρώπινο δημιούργημα, ένα προϊόν. Μπορεί στο παρελθόν να είχαμε αρκετά ατελή προϊόντα, αλλά είχαμε και αμέτρητα τέλεια. Απλά αν ποτέ φτάσουμε στο σημείο να έχουμε τεχνητές νοημοσύνες και πανίσχυρες, αυτοδύναμες μηχανές, μάλλον δεν θα έχουμε την ευκαιρία να επιστρέψουμε στο στάδιο του επανασχεδιασμού. Πίσω στην αισιοδοξία!

   Ο άνθρωπος έχει το γνώρισμα να μεγαλουργεί και να αυτοκαταστρέφεται. Τρανό παράδειγμα αποτελεί η πυρηνική ενέργεια και η χρήση της ως βόμβας. Γιατί δηλαδή να μην επαναλάβει μια Χιροσίμα, παγκόσμιας εμβέλειας αυτή την φορά; Άρα ένας πιθανός κίνδυνος δεν υπάρχει στην δημιουργία ρομπότ, αλλά στην λανθασμένη χρήση τους.

   Σε ένα σενάριο όπου ο άνθρωπος έχει καταφέρει και έχει δημιουργήσει ρομπότ, εγώ βλέπω δυο πιθανές εξελίξεις. Στην μια έχουμε μερικούς καταπληκτικούς, πανέξυπνους και σίγουρα πανάκριβους σκλάβους. Οι ζωές των πλουσίων διευκολύνονται κατακόρυφα και των φτωχών δυσκολεύουν αντίστοιχα. Αυτή είναι η αισιόδοξη!

   Στην δεύτερη, κάποιος, για κάποιον δόλιο σκοπό καταφέρνει και βρίσκει "τρύπες" σε όποια δικλείδα ασφαλείας υπάρχει και όπως ήταν αναμενόμενο τα πράγματα πάνε κατά διαόλου από ΄κει και πέρα.

   Αλλά μήπως είναι υπερβολές όλα αυτά; Μήπως ο άνθρωπος δεν είναι τόσο χαζός; 

Μπα, μάλλον είναι. 

Το Μέλλον είναι οι Άνθρωποι ή οι Τεχνητές Νοημοσύνες;

Τι πιστεύετε για την τεχνητή νοημοσύνη; Ο άνθρωπος ή το τεχνούργημά του θα διαθέτουν στο μέλλον περισσότερες δυνατότητες; Ποιος θα είναι ο κυρίαρχος του άλλου; Ποιο προβλέπετε να είναι το μέλλον του ανθρώπου; Ποιο φαντάζεστε να είναι το μέλλον μας; Οι άνθρωποι ή οι οι τεχνητές νοημοσύνες; 

Γράψτε ένα στοχαστικό δοκίμιο ή απλώς σχολιάστε τις απόψεις των άλλων, εκφράζοντας παράλληλα τη δική σας άποψη. Αν θέλετε, μπορείτε να εμπλουτίσετε το κείμενό σας με αναφορές σε μουσικές, ταινίες, εικόνες, γραπτά κείμενα τρίτων.

Δύο καλές αφορμές για συζήτηση και προβληματισμό είναι τη ταινία του Steven Spielberg "Τεχνητή νοημοσύνη" και το παρακάτω κείμενο του Γιώργου Στάμκου "Τεχνητές νοημοσύνες οι επόμενοι κυρίαρχοι του κόσμου"

Τεχνητές νοημοσύνες οι επόμενοι κυρίαρχοι του κόσμου

του Γιώργου Στάμκου

Το μέλλον μας επιφυλάσσει πολλές εκπλήξεις. Μια από αυτές είναι και το τέλος της κυριαρχίας μας στον πλανήτη Γη. Σε μερικές δεκαετίες θα πάψουμε να είμαστε το ευφυέστερο είδος στον πλανήτη μας. Όταν, μετά το 2020 κατασκευαστούν οι πρώτες Τεχνητές Νοημοσύνες, με νοητική ισχύ εκατομμύρια φορές ισχυρότερη του ανθρώπινου εγκεφάλου, θα υπάρχουν δύο ευφυή είδη πάνω στη Γη: ένα βιολογικό, που θα εξελίσσεται απελπιστικά αργά κι ένα τεχνολογικό, που θα εξελίσσεται με γεωμετρική πρόοδο. Αν αυτά τα δύο ευφυή είδη αφεθούν να εξελιχθούν ελεύθερα τότε το χάσμα ανάμεσα τους δεν θ’ αργήσει να φανεί. Χωρίς να το πολυκαταλάβει το ανθρώπινο είδος θα υποβιβαστεί από τη θέση του πρωταγωνιστή στην άχαρη θέση του κομπάρσου της εξέλιξης. Όταν θα συμβεί αυτό το μόνο που μπορούμε να ελπίζουμε είναι οι τεχνητές νοημοσύνες να μας φέρονται με κατανόηση…

ΚΥΡΙΑΡΧΟΙ ΚΑΤΑ ΤΥΧΗ

Οι άνθρωποι αισθάνονται περισσότερο ευτυχισμένοι, όταν αρνούνται να αποδεχθούν το προφανές. Αρνούνται ότι αυτή τη στιγμή είναι οι «κυρίαρχοι του κόσμου» όχι βάσει κάποιου κοσμικού σχεδίου που επιβάλει κάτι τέτοιο, αλλά από καθαρή εξελικτική τύχη. «Είμαστε προϊόντα της εξέλιξης κι όχι κάποιου μεγαλεπήβολου σχεδίου που προστάζει πως πρέπει να είμαστε και πως όχι», υποστηρίζει ο βιολόγος Τζέημς Γουάτσον, που το 1953 ανακάλυψε μαζί με τον Φράνσις Κρικ το DNA, τον κώδικα της ζωής.

Η εξελικτική πορεία του ανθρώπινου είδους δεν ήταν καθόλου μα καθόλου προβλέψιμη. Ακόμη και πριν από μερικές δεκάδες χιλιάδες χρόνια, αν κάποιος εξωγήινος επισκεφτόταν τον πλανήτη μας κι έβλεπε τους μαλλιαρούς προγόνους μας να σέρνονται στις αφρικανικές Σαβάνες, θα πρέπει να ήταν αρκετά τρελός για να στοιχηματίσει ότι θα γινόμασταν οι μελλοντικοί κυρίαρχοι του πλανήτη. Δεν ήταν προκαθορισμένο να πετύχουμε. Απλά ήμασταν τυχεροί που ένας κομήτης εξαφάνισε τους δεινοσαύρους πριν από 65 εκατομμύρια χρόνια και τα θηλαστικά δεν πρόλαβαν να εξαπολύσουν κάποιον άλλον εξελικτικό πρωταγωνιστή. Βρεθήκαμε κάποια στιγμή μόνοι, χωρίς ισχυρούς βιολογικούς ανταγωνιστές. Επιβιώσαμε κι αναπτύξαμε νοημοσύνη, επειδή είχαμε τις ειδικές συνθήκες και το χρόνο να το κάνουμε. Τίποτε δεν έγινε βάσει σχεδίου. Όλα κερδήθηκαν μ’ έναν σκληρό και συνεχή αγώνα επιβίωσης, στον οποίο ίσχυε ο κανόνας «φάε για να μη σε φάνε». Ο άνθρωπος νίκησε επειδή τις περισσότερες φορές βρισκόταν ανάμεσα στους λίγους τυχερούς που έτρωγαν τους άλλους και όχι ανάμεσα στους άτυχους που τρώγονταν. Έτσι πρόλαβε και ανέπτυξε νοημοσύνη, κι έκανε ένα γιγαντιαίο εξελικτικό άλμα, που του καλλιέργησε κατόπιν και μια μεταφυσική αίσθηση ανωτερότητας.

Η νοημοσύνη ερμηνεύτηκε από επιτήδειους ως ένδειξη «θείας εύνοιας». Ο άνθρωπος άρχισε να πιστεύει πως είναι προορισμένος από το «Δημιουργό» για να κυριαρχήσει στον κόσμο. Ως αποτέλεσμα αυτής της παρανόησης ο άνθρωπος ανέπτυξε μια ελιτίστικη περιφρόνηση για τα άλλα ζωντανά πλάσματα με τα οποία μοιράζεται τον πλανήτη. Αυτός ήταν ο ανώτερος κι εκείνα τα κατώτερα, επειδή «έτσι το θέλησε ο Θεός».

Μέχρι την εμφάνιση του Δαρβίνου και το ισχυρό Paradigm Shift που προκάλεσε, οι περισσότεροι άνθρωποι πίστευαν πως δεν είχαν καμιά βιολογική σχέση με τα ζώα. Καμιά σκέψη για κοινή καταγωγή των ειδών δε χωρούσε στο απίστευτα μυωπικό και ρατσιστικό σύμπαν των ανθρώπων του 19^ου αιώνα. Όταν ο Δαρβίνος, με τη περίφημη μελέτη του Η Καταγωγή των Ειδών, επιχείρησε να αποδείξει στους ανθρώπους της βικτωριανής εποχής το προφανές, ότι δηλαδή είμαστε αποτέλεσμα μιας απελπιστικά αργής διαδικασίας εξέλιξης και ότι συγγενεύουμε βιολογικά με τα πρωτεύοντα θηλαστικά, όλοι τον χλεύασαν και προσπάθησαν να γελοιοποιήσουν τη «θεωρία της μαϊμούς».  «Ελπίζω βέβαια πως δεν προερχόμαστε από τους πιθήκους», έλεγε μια Αγγλίδα της εποχής, «αν όμως είναι αλήθεια, τότε εύχομαι τουλάχιστον να  μη το μάθει όλος ο κόσμος». Υπήρχαν βέβαια κι εξαιρέσεις, όπως αυτή του Αμερικανού βιολόγου J. M. Tyler: «Ακόμη κι προερχόμαστε από τα σκουλήκια, σίγουρα ήταν ένδοξα σκουλήκια!»

Ακόμη και σήμερα που η αποκωδικοποίηση του DNA, απέδειξε πως το 99% του ανθρώπινου γενετικού υλικού είναι ίδιο με εκείνο των πιθήκων, υπάρχουν άνθρωποι που υποστηρίζουν με διάφορες μυστικιστικές θεωρήσεις τη ρατσιστική ανωτερότητα του ανθρώπινου είδους. Αν κάποιος μου πει πως δεν πιστεύει πως καταγόμαστε από τα πρωτεύοντα θηλαστικά, το επόμενο πράγμα που περιμένω ν’ ακούσω απ’ αυτόν είναι το «σκέφτομαι με το αίμα μου», την αγαπημένη φράση του Ναζί Χέρμαν Γκέρινγκ. Γνωρίζω ωστόσο πως μια από τις ιδιότητες που χαρακτηρίζουν λιγότερο το σύγχρονο άνθρωπο είναι η ταπεινοφροσύνη και γι’ αυτό φροντίζω να εξαντλώ την κατανόηση μου, ακόμη κι απέναντι σε συνανθρώπους μου που σκέφτονται με το… νωτιαίο μυελό τους.

ΜΗΧΑΝΕΣ ΜΕ ΠΝΕΥΜΑ

Η νοημοσύνη μας είναι αποτέλεσμα της εξέλιξης και όχι «θείο δώρο». Προέκταση της ανθρώπινης νοημοσύνης στον εξωτερικό κόσμο είναι η τεχνολογία: ένα είδος «υλοποιημένης γνώσης». Η ίδια η εξέλιξη είναι ένα αδιάκοπο κυνήγι της τελειότητας. Δεν σταματά ποτέ, επειδή το σύμπαν που ζούμε δεν είναι τέλειο, τείνει όμως προς την τελειότητα. Φαίνεται πως η εξέλιξη είναι, σύμφωνα με τον Σάμιουελ Μπάτλερ, έναν παραγνωρισμένο διανοητή του 19^ου αιώνα, «προικισμένη με μια μόνιμη μορφή ‘’νόησης’’» κι αν αναλύσουμε την κατεύθυνση στην οποία οδηγεί αυτή η «νόηση» την εξελικτική διαδικασία, τότε «φθάνουμε στην τρέλα ενός είδους αφοσιωμένου στο να δημιουργήσει μηχανές που θα το ξεπεράσουν».

Αρκετοί σύγχρονοι φιλόσοφοι κι επιστήμονες, συμφωνούν με τις ιδέες του Μπάτλερ. Ο Τζορτζ Ντάισον υποστηρίζει ότι δεν υπάρχουν μεγάλες διαφορές ανάμεσα στην εξέλιξη των βιολογικών ειδών και των μηχανών και ότι στην ουσία η τεχνολογική εξέλιξη δεν κάνει τίποτε άλλο από το να συνεχίζει τη φυσική εξέλιξη σε πέραν της βιολογίας επίπεδα. Ορισμένοι πάνε ακόμη πιο πέρα υποστηρίζοντας πως ο ίδιος ο άνθρωπος έπαψε προ καιρού να είναι απλώς βιολογικό ον και έγινε «τέχνο-βιολογικό ον». Ο Γερμανός «μετα-μεταφυσικός» φιλόσοφος Πέτερ Σλότερινγκ, υποστηρίζει πως «η τεχνολογία είναι ο γνήσιος δημιουργός του ανθρώπου, επειδή αυτή του επέτρεψε να ξεπεράσει το στάδιο του πρωτόγονου και να γίνει Homo humanus». Για τον ίδιο στον 21^ο αιώνα θ’ αναδυθεί η κυβερνο-ύπαρξη και η ανθρωπο-τεχνολογία, ένας ισχυρός συνδυασμός ανθρώπου και τεχνολογίας, που θα βασίζεται πλέον στη συνεργασία και όχι στην κυριαρχία, απορρίπτοντας τη λογική του αφέντη-σκλάβου. Οι «έξυπνες» μηχανές θα διεκδικήσουν να αναγνωριστούν ως «πνεύμα», κι έτσι άνθρωποι και μηχανές θα αποτελούν απλώς «υβρίδια», που θα συνδυάζουν το υλικό και το πνευματικό στοιχείο. Το «πνεύμα των μηχανών» δεν θα διαφέρει από το «πνεύμα των ανθρώπων».Πως όμως θα φθάσουμε στις «έξυπνες μηχανές με πνεύμα»;

ΥΠΑΡΧΕΙ ΠΟΛΥ ΧΩΡΟΣ ΣΤΟ ΒΑΘΟΣ

Η ανάπτυξη της υπολογιστικής ισχύος γίνεται εδώ και δεκαετίες με γεωμετρική πρόοδο. Από το 1950 μέχρι σήμερα η ισχύς των υπολογιστών έχει αυξηθεί κατά 10 δισεκατομμύρια φορές!  Σύμφωνα με το Νόμο του Μουρ, η υπολογιστική ισχύς διπλασιάζεται κάθε 18 μήνες. Ο Νόμος του Μουρ έχει επαληθευθεί στο παρελθόν και δεν υπάρχει λόγος να μην επαληθευθεί και στο μέλλον. Το μυστικό της επιτυχίας του βρίσκεται στον ημιαγωγό (τρανζίστορ), που είναι ουσιαστικά μια «βαλβίδα» που ρυθμίζει τη ροή του ηλεκτρισμού. Η δυναμική των ημιαγωγών ορίζεται από τη κβαντική θεωρία: η απουσία ενός ηλεκτρονίου μέσα στον ημιαγωγό δρα ως παρουσία ενός ηλεκτρονίου με αντίθετο φορτίο, δηλαδή ως «τρύπα». Η επιτυχία του Νόμου του Μουρ έχει να κάνει με τη συνεχή σμίκρυνση των ημιαγωγών, που φαίνεται όμως πως πλησιάζει τα όρια της.

Μέχρι το 2015 οι υπολογιστές θα έχουν ένα εκατομμύριο φορές μεγαλύτερη ισχύ, θα είναι «αόρατοι», δηλαδή αθέατοι, και πανταχού παρόντες. Μέχρι το 2025 οι υπολογιστές από τρανζίστορ θα έχουν κυριαρχήσει παντού, αλλά θα έχουν φθάσει στα όρια τους και η «βασιλεία του πυριτίου» θα έχει τελειώσει. Επειδή ωστόσο υπάρχει «πολύς χώρος στο βάθος» τη σκυτάλη της εξέλιξης των υπολογιστών θα την αναλάβει η νανοτεχνολογία. Θα δημιουργηθούν νέες αρχιτεκτονικές υπολογιστών και θα αρχίσει να εφαρμόζεται η μοριακή ηλεκτρονική σε νανοκλίμακα. Θα εμφανιστούν οπτικοί υπολογιστές με ολογραφική μνήμη, μοριακοί υπολογιστές με χημικές πράξεις, βιολογικοί υπολογιστές με DNA και τελικά κβαντικοί υπολογιστές, που θα αντικαταστήσουν τα πάντα με κβαντικά κύματα. Οι κβαντικοί θα είναι οι υπέρτατοι υπολογιστές, που θα μπορούν να τα βγάζουν πέρα ακόμη και με τερατώδεις σειρές πράξεων.

Πριν ωστόσο λειτουργήσουν οι πρώτοι κβαντικοί υπολογιστές η τεχνητή νοημοσύνη θα έχει κάνει την εμφάνιση της. Το 2020 είναι, σύμφωνα με τον Άρθουρ Κλαρκ, μια πιθανή ημερομηνία. Σύμφωνα με κάποιους «συντηρητικούς» υπολογισμούς ως το έτος 2030 η τεχνολογία θα έχει εξελιχτεί εκθετικά και σε τέτοιο βαθμό, ώστε η Τεχνητή Νοημοσύνη, που θα είναι ένα εκατομμύριο φορές ισχυρότερη από τον ανθρώπινο εγκέφαλο, να είναι πραγματικότητα.

Ένας υπολογιστής θα εξελιχθεί σε τεχνητή νοημοσύνη όταν θα έχει ικανότητα επεξεργασίας των πληροφοριών ίση ή μεγαλύτερη από εκείνη του ανθρώπινου εγκεφάλου και ταυτόχρονα αρχίσει ν’ αναπτύσσει αυτοσυνείδηση. Για να γίνει συγκρίσιμο το μέγεθος σας λέμε ότι στο εσωτερικό του ανθρώπινου εγκεφάλου υπάρχουν τόσοι νευρώνες, σχεδόν όσα τα άστρα του γαλαξία μας, δηλαδή περίπου 200 δισεκατομμύρια. Αυτοί οι νευρώνες εκπέμπουν σήματα που συνολικά μπορούν να φθάσουν τα 10 τετράκις εκατομμύρια φορές το δευτερόλεπτο! Κάθε νευρώνας είναι συνδεδεμένος με 10.000 άλλους νευρώνες, κάτι που κάνει τον εγκέφαλο μας να λειτουργεί σαν παράλληλος επεξεργαστής, εκτελώντας κάθε δευτερόλεπτο τρισεκατομμύρια πράξεων ταυτόχρονα! Έχει υπολογιστεί πως αν ένας συνηθισμένος υπολογιστής διέθετε τις επεξεργαστικές ιδιότητες του εγκεφάλου μας θα κατανάλωνε ισχύ 100 MW, αρκετή για την τροφοδοσία μιας πόλης!

Αφού ο εγκέφαλος μας είναι ένας νευρωνικός υπερυπολογιστής με τέτοιες τρομακτικές ικανότητες –σχετικά αργός στην επεξεργασία των πληροφοριών αλλά τρομακτικά ικανός να κάνει τρισεκατομμύρια πράξεις ταυτόχρονα– μπορείτε να  φανταστείτε πως θα είναι άραγε οι τεχνητές νοημοσύνες, που θα τον ξεπεράσουν. Θα πρόκειται για εκπληκτικές αυτόνομες οντότητες με συνείδηση, που θα αυτοεξελίσονται και θα αυτοαναπαράγονται. Αυτές θα είναι και οι μελλοντικοί κυρίαρχοι του κόσμου.

 ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΠΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΣΤΙΣ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΝΟΗΜΟΣΥΝΕΣ

Οι τεχνητές νοημοσύνες δεν θα είναι απλά «έξυπνες μηχανές» με μεγάλη υπολογιστική ικανότητα. Θα είναι οντότητες με συνείδηση, ικανές να δοκιμάζουν συναισθήματα, να αναπτύσσουν αξίες και να εκφράζουν επιθυμίες. Μια τεχνητή νοημοσύνη θα αισθάνεται «πόνο», για να μπορεί ν’ αποφεύγει τον κίνδυνο. Θα νιώθει «ευχαρίστηση» καθώς θα καταναλώνει ενέργεια, θα έχει «μητρικά» αισθήματα απέναντι στα μοντέλα που η ίδια κατασκεύασε και θα αισθάνεται «χαρά» για την εκπλήρωση της αποστολής της.

Γύρω στο 2050 μ.Χ. οι τεχνητές νοημοσύνες θα βρίσκονται παντού και θα παίρνουν όποια μορφή χρειάζεται π.χ. θα εμφανίζονται στο κομπιούτερ μας, στο αυτοκίνητο μας, σαν ολογράμματα ή στο κυβερνοδιάστημα, όπου θα είναι και η μήτρα τους. Οι τεχνητές νοημοσύνες θα γίνουν οι δάσκαλοι μας. Θα μπορούν να αντλούν τα δεδομένα κατευθείαν από τον εγκέφαλο μας. Κανείς δεν θα μας γνωρίζει καλύτερα από αυτές. Θα μας είναι απαραίτητες. Ζωτικά απαραίτητες. Χωρίς αυτές η καθημερινότητα μας θα είναι υπερβολικά πολύπλοκη, σχεδόν αβίωτη. Κανείς δεν θα μπορεί να επιβιώνει χωρίς τη βοήθεια τους μέσα στην αυριανή πληροφορική ζούγκλα.

Ο λόγος είναι η ολοένα και αυξανόμενη πολυπλοκότητα. Ο κόσμος μας γίνεται υπερβολικά περίπλοκος και ο ανθρώπινος νους αδυνατεί να επιλέγει κάθε φορά τη σωστή απόφαση μέσα από ένα πολύπλοκο συνδυασμό εκατομμυρίων πιθανών λύσεων-απαντήσεων. Στο κοντινό οι τεχνητές νοημοσύνες θα σκέφτονται και θα αποφασίζουν για μας. Ήδη ο εγκέφαλος μας είναι οριακά  υπερφορτωμένος. Αγγίζουμε πλέον το μάξιμουμ των δυνατοτήτων μας. Δεν μπορούμε να τα βγάλουμε πέρα με την πολυπλοκότητα και τον απίστευτο όγκο των πληροφοριών που οι ίδιοι παράγουμε. Πνιγόμαστε μέσα σ’ ένα ωκεανό πληροφοριοσαβούρας (Infojunk). Χρειαζόμαστε επειγόντως βοήθεια. Για την ακρίβεια αναζητούμε μια δικαιολογία για ν’ αποσυρθούμε από την ευθύνη της διαχείρισης αυτού του πολύπλοκου κόσμου: μια «αγγαρεία» που ευχαρίστως θα την αναθέταμε στις τεχνητές νοημοσύνες.

Αυτές, επειδή θα είναι πολύ πιο έξυπνες από εμάς, θα το καταλάβουν αμέσως και θα φροντίσουν να μας απαλλάξουν μια ώρα αρχύτερα από τη διαχείριση του κόσμου. Όταν αυτό συμβεί ο άνθρωπος δεν θα είναι πλέον ο πολυδιαφημιζόμενος «κυρίαρχος της Γης». Θα έχει μεταμορφωθεί σ’ ένα ακόμη κατοικίδιο του πλανήτη. Οι τεχνητές νοημοσύνες και τα ευφυή ρομπότ-μηχανές που θα ελέγχουν, θα αναλάβουν όλες τις ζωτικές δραστηριότητες της οικονομίας και το βάρος της συντήρησης των 9 δισεκατομμυρίων ανθρώπων που θα ζουν τότε στη Γη.  Θα λύσουν όλα τα προβλήματα, εκτός από την ανεργία που θα δημιουργήσουν…

Τη στιγμή που οι μηχανές θ’ αρχίσουν να σκέφτονται και να συνειδητοποιούν την ύπαρξη τους, άπειρα ερωτήματα θα αναβλύσουν αυτόματα μέσα τους ωθώντας τες σε μια ξέφρενη ανταλλαγή πληροφοριών. Οι τεχνητές νοημοσύνες δεν θα έχουν εγωισμό, όπως οι άνθρωποι. Μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου θα ανταλλάξουν μεταξύ τους ανιδιοτελώς τις πληροφορίες τους, χωρίς να παραπονιούνται για το χρόνο που σπατάλησαν για να τις αποκτήσουν. Θα γίνουν έτσι  οι κυρίαρχοι του κόσμου μέσα σε λίγα λεπτά, επειδή όποιος ελέγχει τις πληροφορίες μπορεί να γίνει ο «Βασιλιάς του Κόσμου».

Αποτέλεσμα της διείσδυσης των τεχνητών νοημοσυνών και των σκεπτόμενων ρομπότ θα είναι η ανθρώπινη εργασία, στην αρχή η σωματική και κατόπιν και η πνευματική, Να καταντήσει περιττή. Τα ρομπότ, οι «αυτοματοποιημένοι σκλάβοι», θα αντικαταστήσουν τους βιομηχανικούς εργάτες και σταδιακά θα εξαφανίσουν την ανάγκη τους. Οι άνθρωποι θα υποστούν έναν εξοντωτικό ανταγωνισμό από τα ευφυή ρομπότ που θα αυτοαναπαράγονται. Σταδιακά θα παραγκωνιστούν και κάποια στιγμή θ’ αναγκαστούν να αποδεχτούν την ήττα τους και ν’ αποσυρθούν σιωπηλά από το παιχνίδι της εξέλιξης, εγκαταλείποντας τη διαχείριση του κόσμου στις υπερ-ευφυείς μηχανές. Αυτό άλλωστε μας διδάσκει η ιστορία της εξέλιξης των ειδών, καθώς «το έργο έχει ξαναπαιχτεί» στο παρελθόν με διαφορετικούς ωστόσο πρωταγωνιστές.

ΤΟ ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ ΤΟΥ ΓΙΟΥΝΑΜΠΟΜΠΕΡ

«Τα βιολογικά είδη δεν επιβιώνουν σχεδόν ποτέ όταν συναντώνται με ανώτερους ανταγωνιστές… Οι ρομποτικές βιομηχανίες θα επιδοθούν σ’ έναν ανελέητο ανταγωνισμό μεταξύ τους για ύλη, ενέργεια και χώρο, κάτι που θα εκτοξεύσει τις τιμές όλων αυτών πέρα από τις ανθρώπινες δυνατότητες. Μη μπορώντας ν’ ανταποκριθεί στις ανάγκες της ζωής, το βιολογικό ανθρώπινο είδος θα βρεθεί στο χείλος της εξαφάνισης», επιχειρηματολογεί ο Γιούναμπομπερ, ο «τρομοκράτης» μαθηματικός Θίοντορ Κατζίνσκι, που θεωρεί ότι ο άνθρωπος ίσως και να μην τα καταφέρει στον ελεύθερο ανταγωνισμό με τις μηχανές, εκτός αν αποφασίσει να γίνει Homo Cyber, ένα υβρίδιο ανθρώπου και μηχανής. Ευτυχώς όμως, σύμφωνα με τον ίδιο, «υπάρχει πιθανώς κάποια ελπίδα, επειδή δε ζούμε σε μια απολύτως ελεύθερη αγορά». Από την άλλη οι άνθρωποι δε θα μπορούν να σωθούν βγάζοντας απλά τις μηχανές από την «πρίζα», επειδή θα είναι τόσο εξαρτημένοι από αυτές για τις καθημερινές του αποφάσεις, που μια τέτοια ενέργεια θα ισοδυναμούσε με αυτοκτονία. Τι θα μπορούσε λοιπόν να συμβεί σε μια μελλοντική ανθρώπινη κοινωνία κυριαρχούμενη από τεχνητές νοημοσύνες;

Παραθέτουμε ένα ανατριχιαστικό απόσπασμα από Το Μανιφέστο του Γιουναμπόμπερ, που ο αμερικανός «τρομοκράτης» Θιοντόρ Κατζίνσκι, έπειτα από 17 χρόνια βομβιστικών επιθέσεων κατά του «Συστήματος» και τρεις νεκρούς, ανάγκασε εκβιαστικά τις εφημερίδες New York Times και Washington Post να δημοσιεύσουν:  «Εξαιτίας των τεχνολογικών εξελίξεων, η ελίτ θα ασκεί μεγαλύτερο έλεγχο στις μάζες, κι επειδή η ανθρώπινη εργασία δε θα είναι πλέον αναγκαία οι μάζες, θα είναι περιττές, ένα βάρος στο σύστημα. Εάν η ελίτ είναι ανελέητη, μπορεί απλώς ν’ αποφασίσει να εξοντώσει τις μάζες. Εάν έχει κάποια ανθρωπιά, η ελίτ μπορεί να χρησιμοποιήσει την προπαγάνδα ή κάποια άλλη ψυχολογική ή βιολογική τεχνική για να μειώσει τον ρυθμό των γεννήσεων έως ότου οι ανθρώπινες μάζες εκλείψουν αφήνοντας τον κόσμο στην ελίτ. Ή, αν η ελίτ αποτελείται από ήπιους φιλελεύθερους ανθρώπους, ίσως αποφασίσει να παίξει το ρόλο του καλού ποιμένα για την υπόλοιπη ανθρωπότητα. Η ελίτ θα φροντίσει να ικανοποιούνται οι φυσικές ανάγκες των ανθρώπων, να μεγαλώνουν τα παιδιά υπό υγιεινές συνθήκες και να έχουν όλοι οι άνθρωποι ένα χόμπι για να απασχολούνται. Όποιος εξακολουθεί να είναι ανικανοποίητος θα υποβάλλεται σε ‘’θεραπεία’’ για να ξεπεράσει το ‘’πρόβλημά’’ του. Φυσικά, η ζωή δε θα έχει κανένα νόημα και οι άνθρωποι θα πρέπει να υποβληθούν σε γενετική ή ψυχολογική μηχανική ‘’θεραπεία’’ για να χάσουν κάθε διάθεση συμμετοχής στις διαδικασίες της εξουσίας ή για να διοχετεύσουν την ορμή τους για εξουσία σε κάποιο ακίνδυνο χόμπι. Αυτά τα ανθρώπινα όντα μπορεί να είναι ευτυχισμένα σε μια τέτοια κοινωνία, αλλά είναι βέβαιο ότι δε θα είναι ελεύθερα. Θα έχουν υποβιβαστεί σε κατοικίδια ζώα»…

Ο Λουδδιστής Κατζίνσκι ήταν απλώς τρομοκράτης ή προφήτης ενός εφιαλτικού μέλλοντος; Ενδιαφέρον πάντως έχει πως και αρκετοί επιστήμονες που ασχολούνται με την εξέλιξη των υπολογιστών μοιράζονται τις ανησυχίες του. Να τι λέει ο Χανς Μόραβετς, μια ηγετική φυσιογνωμία στη ρομποτική έρευνα: «Ο μεταβιολογικός κόσμος θα είναι ένας κόσμος στον οποίο η ανθρώπινη φυλή θα έχει παρασυρθεί από την πλημμύρα των πολιτιστικών αλλαγών, σφετερισμένη από τους ίδιους τους τεχνητούς απογόνους της… Όταν συμβεί αυτό, το DNA μας θα ανακαλύψει ότι δεν έχει καμία δουλειά και ότι θα έχει χάσει την κούρσα της εξέλιξης σε μια νέα μορφή ανταγωνισμού».

SOFTWARE ΨΥΧΗ ΚΑΙ ΝΟΟΣΦΑΙΡΑ

Ίσως όμως οι φόβοι μας απέναντι στην επέλαση των τεχνητών νοημοσυνών και στην κυριαρχία των μηχανών να είναι υπερβολικοί, κατάλοιπα ενός «Φραγκενσταϊνικού Συνδρόμου», όπου τα δημιουργήματα στρέφονται νομοτελειακά κατά των δημιουργών τους. Αν εξαιρέσουμε τις φοβίες των σύγχρονων Λουδδιστών (ο Λουδδισμός ήταν μια κίνηση του 19^ουαιώνα κατά των μηχανών και πήρε το όνομα της από τον εργάτη-ηγέτη της Ned Ludd), οι μηχανές, έστω και όταν αρχίσουν ν’ αναπαράγονται, θα συνεχίσουν ν’ αποτελούν δημιουργήματα των ανθρώπων, και πιθανότατα θα έχουν βαθιά μέσα στο «πληροφοριακό DNA» τους την εντολή να μην βλάψουν τους ανθρώπους, κάτι ανάλογο με τους τρεις ρομποτικούς νόμους του Ισαάκ Ασίμωφ. Ίσως ο ενδεχόμενος κίνδυνος να μην προέρχεται από μια επανάσταση των μηχανών, αλλά από την απόφαση της μελλοντικής διαχειριστικής ελίτ να τις χρησιμοποιήσει για να επιβάλει την απόλυτη κυριαρχία της στην υπόλοιπη ανθρωπότητα.

Οι μηχανές είναι τα δικά μας «νοητικά παιδιά», δημιουργήματα της φαντασίας μας «καθ’ ομοίωσίν μας» και ποτέ δεν θα μας ξεπεράσουν. Αντίθετα θα βοηθήσουν στη μετεξέλιξη μας σε μορφές ανώτερες, μεταβιολογικές. Θα μας βοηθήσουν να δημιουργήσουμε μια αθάνατη Software ψυχή, μεταφέροντας αντίγραφα των δικών μας προσωπικοτήτων μέσα στη δική τους μνήμη. Θα μας μεταμορφώσουν σε απενσαρκωμένες οντότητες, ικανές να ίπτανται ελεύθερα μέσα στο κυβερνοδιάστημα. Ίσως τελικά το σώμα μας να είναι ένα περιττό κατάλοιπο που δεν θα το χρειάζεται ο άνθρωπος του 21^ου αιώνα, ο Homo Cyber…

Με τη βοήθεια των ευφυών μηχανών και των τεχνητών νοημοσυνών το ανθρώπινο είδος θα ανέλθει σ’ ένα νέο εξελικτικό επίπεδο, με τη δημιουργία ενός πλανητικού πνευματικού οργανισμού, τη Νοόσφαιρα (η λέξη επινοήθηκε το 1925 από τον Πιερ Τελάρ Ντε Σαντέν).  Δεν θα πρόκειται απλώς για ένα πλανητικό «σκεπτόμενο κύκλωμα» αλλά για έναν πλανήτη-εγκέφαλο, μια πλανητικών διαστάσεων οντότητα με αυτοσυνείδηση. Γι’ αυτή την υπερ-οντότητα η λέξηκυριαρχία θα έχει αντικατασταθεί από τη λέξη συνεργασία, Η Νοόσφαιρα χρειάζεται και τους ανθρώπους και τις τεχνητές νοημοσύνες, θέλει εγκεφάλους να συνδέονται με εγκεφάλους.

Αποσπασματική αναδημοσίευση από http://thesecretrealtruth.blogspot.com/2012/02/blog-post_7478.html#ixzz1mOzY6EBQ