Νίκος Εγγονόπουλος, Μπολιβάρ

Νίκος Εγγονόπουλος

Μπολιβάρ
ένα ελληνικό ποίημα 

(απόσπασμα)

Το ποίημα γράφτηκε στη διάρκεια της Κατοχής, το χειμώνα του 1942-1943, κυκλοφόρησε αρχικά σε χειρόγραφα αντίγραφα, διαβάστηκε σε συγκεντρώσεις αντιστασιακού χαρακτήρα και δημοσιεύτηκε το 1944. Πρόκειται για ένα μεγάλο συνθετικό ποίημα, με υπερρεαλιστικά στοιχεία και με περιεχόμενο που αναφέρεται σε εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες. Κεντρικό πρόσωπο του ποιήματος είναι ο Σίμων Μπολιβάρ, πολιτικός και στρατιωτικός ηγέτης σε πολλά απελευθερωτικά κινήματα των λαών της Νότιας Αμερικής (1810-1830) ενάντια στους Ισπανούς κατακτητές.

Μπολιβάρ! Κράζω τ' όνομά σου ξαπλωμένος στην κορφή του βουνού Έρε,

Την πιο ψηλή κορφή της νήσου Ύδρας.
Από δω η θέα εκτείνεται μαγευτική μέχρι των νήσων του Σαρωνικού, τη Θήβα,
Μέχρι κει κάτω, πέρα απ' τη Μονεβασιά, το τρανό Μισίρι,
Αλλά και μέχρι του Παναμά, της Γκουατεμάλα, της Νικαράγουα,
του Oντουράς, της Αϊτής, του Σαν Ντομίνγκο, της Βολιβίας,
της Κολομβίας, του Περού, της Βενεζουέλας, της Χιλής,
της Αργεντινής, της Βραζιλίας, Oυρουγουάη, Παραγουάη, του Ισημερινού,
Ακόμη και του Μεξικού.
Μ' ένα σκληρό λιθάρι χαράζω τ' όνομά σου πάνω στην πέτρα,
να ‘ρχουνται αργότερα οι άνθρωποι να προσκυνούν.
Τινάζονται σπίθες καθώς χαράζω –έτσι ήτανε, λεν, ο Μπολιβάρ– και παρακολουθώ
Το χέρι μου καθώς γράφει, λαμπρό μέσα στον ήλιο.

Είδες για πρώτη φορά το φως στο Καρακάς. Το φως το δικό σου,
Μπολιβάρ, γιατί ως να ‘ρθεις η Νότια Αμερική ολόκληρη
ήτανε βυθισμένη στα πικρά σκοτάδια.
Τ' όνομά σου τώρα είναι δαυλός αναμμένος, που φωτίζει την Αμερική,
και τη Βόρεια και τη Νότια, και την οικουμένη!
Οι ποταμοί Αμαζόνιος και Oρινόκος πηγάζουν από τα μάτια σου.
Τα ψηλά βουνά έχουν τις ρίζες στο στέρνο σου,
Η οροσειρά των Άνδεων είναι η ραχοκοκαλιά σου.
Στην κορφή της κεφαλής σου, παλληκαρά, τρέχουν
τ' ανήμερα άτια και τ’ άγρια βόδια,
O πλούτος της Αργεντινής.
Πάνω στην κοιλιά σου εκτείνονται οι απέραντες φυτείες του καφέ.

Σαν μιλάς, φοβεροί σεισμοί ρημάζουνε το παν,
Από τις επιβλητικές ερημιές της Παταγονίας μέχρι τα πολύχρωμα νησιά,
Ηφαίστεια ξεπετιούνται στο Περού και ξερνάνε στα ουράνια την οργή τους,
Σείουνται τα χώματα παντού και τρίζουν τα εικονίσματα στην Καστοριά,
Τη σιωπηλή πόλη κοντά στη λίμνη.
Μπολιβάρ, είσαι ωραίος σαν Έλληνας.

Σε πρωτοσυνάντησα, σαν ήμουνα παιδί, σ' ένα ανηφορικό καλντιρίμι[1] του Φαναριού,
Μια καντήλα στο Μουχλιό[2] φώτιζε το ευγενικό πρόσωπό σου.
Μήπως να ‘σαι, άραγες, μια από τις μύριες μορφές που πήρε, κι άφησε, διαδοχικά, ο Κωσταντίνος Παλαιολόγος[3];

Εργασίες[4]

1. Ποια είναι η τοπογραφία του ποιήματος και πώς αυτή απεικονίζεται στο σώμα του Μπολιβάρ;

2. Γιατί ο Εγγονόπουλος χρησιμοποιεί το παράδειγμα του Nοτιοαμερικανού ήρωα, όταν γράφει το ποίημα Μπολιβάρ κατά τη διάρκεια της Κατοχής;

3. Σχολιάστε το στίχο «Μπολιβάρ, είσαι ωραίος σαν Έλληνας», λαμβάνοντας υπόψη την παρακάτω σημείωση/επεξήγηση του Εγγονόπουλου για τη συγκεκριμένη φράση: «Σαν θυμηθεί τον σωκράτειον ορισμό, πως, να είσαι Έλληνας δεν είναι ζήτημα καταγωγής αλλά αγωγής, τότε καταλαβαίνει κανείς σε τι ύψη καλλονής έχει τη δυνατότητα να φθάσει ποτέ ένας Έλλην».

4. Εξετάστε πώς διαπλέκεται στο ποίημα η υπερρεαλιστική παρουσίαση του οικουμενικού πόθου για την ελευθερία με την ελληνική ιστορία και τη δημοτική παράδοση.

5. Βρείτε αντίστοιχες περιγραφές του Διγενή Ακρίτα σε ακριτικά ή άλλα ηρωικά τραγούδια. Ενδεικτικά παραθέτουμε το παρακάτω απόσπασμα, από το οποίο μπορείτε να ξεκινήσετε την έρευνα και το σχολιασμό σας:

Σαν βράχος είν’ οι πλάτες του, σαν κάστρο η κεφαλή του, και τα δασιά τα στήθια του τοίχος χορταριασμένος.

(Σπυρίδων Ζαμπέλιος, «Μονομαχία ηρώων», Άσματα δημοτικά της Ελλάδος, Κέρκυρα 1852)

6.    Στα Κ.Ν.Λ. της Β' Γυμνασίου ανθολογείται το δοκίμιο του Εγγονόπουλου «Καραγκιόζης. Ένα ελληνικό θέατρο σκιών». Μελετήστε παράλληλα τα δύο κείμενα, για να δείτε πώς αντιλαμβάνεται την έννοια «ελληνικός» ο Εγγονόπουλος.

Διαθεματικές εργασίες

·      Εντοπίστε στο χάρτη τους τόπους που αναφέρονται στο απόσπασμα.

·      Συζητήστε για τους θρύλους γύρω από τη μορφή του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και συσχετίστε τους με ιστορικές πηγές για την άλωση της Κωνσταντινούπολης.

Ερμηνευτικό σχόλιο

Το ποιητικό υποκείμενο καλεί (Κράζω τ' όνομά σου) τον Μπολιβάρ που απελευθέρωσε ολόκληρη την Λατινική Αμερική (η Νότια Αμερική ολόκληρη ήτανε βυθισμένη στα πικρά σκοτάδια) από τους κατακτητές της να εμπνεύσει ως ηρωικό πρότυπο (λιθάρι χαράζω τ' όνομά σου πάνω στην πέτρα, να ‘ρχουνται αργότερα οι άνθρωποι να προσκυνούν) όλους τους ανθρώπους (δαυλός αναμμένος, που φωτίζει … την οικουμένη!) και ειδικά τους Έλληνες στους διαχρονικούς αγώνες (Ύδρα, Θήβα, Μισίρι, Καστοριά, Φανάρι, Παλαιολόγος) τους για ελευθερία. Εξ άλλου ο Μπολιβάρ συνδυάζει με μια παρομοίωση τις αρετές ενός γνήσιου Έλληνα (ωραίος σαν Έλληνας).  Η επανάληψη του ονόματος «Μπολιβάρ» είναι δοξαστική όσο και επικλητική/παρακλητική. Οι υπερρεαλιστικές εικόνες (Οι ποταμοί Αμαζόνιος και Oρινόκος πηγάζουν από τα μάτια σου… οι  απέραντες φυτείες του καφέ), και το ασύνδετο (Παναμά, της Γκουατεμάλα, … του Ισημερινού) καταδεικνύουν εμφαντικά την δυναμική, ορμητική προσωπικότητα του ελευθερωτή Μπολιβάρ, αλλά και το τεραστίων διαστάσεων έργο του.

            Λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι το ποίημα γράφτηκε μέσα στην κατοχή, καταλαβαίνουμε ότι ο ποιητής προσπαθεί μ’ αυτό να κινητοποιήσει τους Έλληνες στον απελευθερωτικό αγώνα ενάντια στους Γερμανούς κατακτητές. Χρειάζεται ένα πολύ δυνατό οικουμενικό πρότυπο Ελευθερωτή, και το βρίσκει στο πρόσωπο του Μπολιβάρ. Στο πρόσωπό του αναγνωρίζει τους απανταχού αγνούς αγωνιστές της Ελευθερίας από του εκάστοτε δυνάστες. Όντως έχουμε ανάγκη από ήρωες-σύμβολα, κι εκεί συμφωνούμε απόλυτα. Το πρόβλημα όμως είναι ότι συνήθως οι μεταπολεμικές πολιτικές και οικονομικές ισχυρές Δυνάμεις καπηλεύονται την θυσία των ηρώων, και τελικά επικρατούν και πάλι αυτές.  Αλλά αυτό δεν μειώνει το πάντα ηχηρό και επίκαιρο μήνυμα του εγγονοπουλικού Μπολιβάρ.

---

[1] καλντιρίμι = λιθόστρωτος δρόμος

[2] Μουχλιό = περιοχή του Φαναριού, στις όχθες του Κεράτιου Κόλπου

[3] «μύριες μορφές...Παλαιολόγος»: αναφορά στη λαϊκή δοξασία ότι ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος έχει πεθάνει και ότι θα ξαναφανεί, για να ελευθερώσει την Κωνσταντινούπολη

[4] Οι εργασίες όπως και το παρόν απόσπασμα «Μπολιβάρ» περιλαμβάνονται στο βιβλίο της Γ΄ Γυμνασίου.

        

Ακούστε

Σταματήστε. Απλά... στοπ. Μην κουνιέστε. Δεν είναι αίτημα. Είναι υποχρέωση. Είμαι εδώ, για να σας βοηθήσω. Αυτό το ξέφρενο τρενάκι, έχει καταναλώσει τις ράγες. Φτάνει πια... αεροπλάνα, τρένα, σχολεία, εμπορικά κέντρα, συναντήσεις... Έχω σταματήσει τον τρελό ανεμοστρόβιλο των ψευδαισθήσεων και των υποχρεώσεων, που σας εμπόδιζαν να υψώσετε τα μάτια στον ουρανό. Να δείτε τ' αστέρια, ν' ακούσετε τη θάλασσα. Να αφεθείτε στα κελαηδήματα των πουλιών. Να κυλήσετε στα λιβάδια, να κόψετε ένα μήλο από το δέντρο. Να γελάσετε σε κάποιο ζώο στο δάσος. Να πάρετε μία ανάσα στο βουνό, ν' ακούσετε τη λογική. Αναγκάστηκα να το διακόψω. Δεν μπορείτε ν' αντικαταστήσετε τον Θεό. Η υποχρέωσή μας είναι αμοιβαία, όπως ήταν πάντα, αν και το έχετε ξεχάσει. Θα διακόψω αυτή τη μετάδοση, την ατελείωτη, κακόφωνη αυτή μετάδοση των διαιρέσεων και των περισπασμών, για να σας φέρω αυτή την είδηση: Δεν είμαστε καλά. Κανένας από μας. Όλοι εμείς υποφέρουμε. Το προηγούμενο έτος οι φωτιές που έκαψαν τα πνευμόνια της γης δεν σας σταμάτησαν. Ούτε τα παγόβουνα που λιώνουν, ούτε οι πόλεις σας που βουλιάζουν, ούτε η συνειδητοποίηση ότι είστε οι μοναδικοί υπαίτιοι της έκτης μαζικής εξαφάνισης. Δεν μ' ακούσατε. Είναι δύσκολο ν' ακούτε όταν είστε τόσο απασχολημένοι, πολεμώντας ν' ανεβείτε όσο πιο ψηλά στις σκάλες της άνεσης που έχετε κτίσει. Τα θεμέλια καταρρέουν. Λυγίζουν υπό το βάρος των πλασματικών επιθυμιών σας. Θα σας βοηθήσω. Θα φέρω τις πύρινες καταιγίδες στο σώμα σας, θα καταποντίσω τα πνευμόνια σας, θα σας απομονώσω όπως μία πολική αρκούδα πάνω σε ένα παγόβουνο στην ανοιχτή θάλασσα. Με ακούτε τώρα; Δεν είμαστε καλά. Δεν είμαι εχθρός, είμαι ένας αγγελιοφόρος. Είμαι ένας σύμμαχος. Είμαι η δύναμη, που θα επαναφέρει την ισορροπία. Τώρα θα πρέπει να μ' ακούσετε. Ουρλιάζω για να σταματήσετε. Σταματήστε. Σιωπάτε. Ακούστε. Τώρα υψώστε τα μάτια στον ουρανό. Πώς είναι; Δεν υπάρχουν πια αεροπλάνα. Πόσο σας χρειάζεται για να 'στε καλά, και ν' απολαύσετε το οξυγόνο που αναπνέετε; Δείτε τον ωκεανό. Πώς είναι; Δείτε τα ποτάμια. Πώς είναι; Δείτε τη γη. Πώς είναι; Δείτε τον εαυτό σας. Πώς είστε; Δεν μπορεί να είσαι υγιής σε ένα άρρωστο οικοσύστημα. Σταμάτα. Πολλοί φοβούνται τώρα. Μη δαιμονοποιήσετε τον φόβο. Και μη τον αφήσετε να σας καταβάλλει. Αφήστε τον να σας μιλήσει. Ακούστε τη σοφία του. Μάθετε να γελάτε με τα μάτια. Θα σας βοηθήσω. Αν με ακούσετε.

Περί τέχνης

500 χρόνια πορτρέτα γυναικών στην δυτική τέχνη

Εργασίες

1. Επιλέξτε ένα από τα παρακάτω video. 

2. Καθώς θα το βλέπετε, κρατήστε σημειώσεις.

3. Παρουσιάστε το σε ένα σύντομο κείμενο μέχρι 150 λέξεις. Αναρτήστε το κείμενό σας στο παρόν blog ή στείλτε το μου με mail ή σε drive. 

Η τέχνη και οι καλλιτέχνες

Ο Ταρκόφσκυ για την τέχνη

Η περίπτωση Ai Weiei

Marina Abramoviz: μια περίπτωση σύγχρονης τέχνης (για γερά νεύρα)

Καλλιτεχνικά ρεύματα

Νίκος Καρούζος

Αγχώδης εμπειρία

Τ' απογεύματα της Κυριακής

ανοίγω το ραδιόφωνο

σηκώνω το καπάκι της σιωπής.

Ποδόσφαιρο. Χρωματιστές φανέλες.

«Έχουμε φτάσει στο ένατο λεπτό

του πρώτου ημιχρόνου ...»

Κατεβάζω το καπάκι.

Πόσο μπορούμε, αλήθεια, να κοιτάζουμε

στην ψυχή μας μέσα ολομόναχοι;

Απολαμβάνω για λίγο

συντριπτική γαλήνη

και ξανανοίγω.

«Την τελευταία στιγμή τρέχει ο Κλάφτης

και κατορθώνει να βοηθήσει την κατάσταση

προσπαθεί να προωθήσει το παιχνίδι

μαρκάρεται όμως απ' τον Πονεμένο ...» -

κλείνω.

Ησυχία με θεόκλειστα παράθυρα.

Ιδεώδης ηρεμία των δευτερολέπτων.

Ανοίγω.

Την άρνηση πνίγω.

« ...ένα πλάγιο άουτ υπέρ της Ενώσεως.

Το εκτελεί γρήγορα ο Κλούβας ...» -

αλλά ξανακλείνω ζαλισμένος.

Φοβερό καπάκι.

Πυκνότερη σιωπή.

Ανάβω κεράκι

και χαίρομαι την εξουσία μου.

Ο θάνατος εργάζεται εδώ και εκεί.

Ξανανοίγω.

«Κοντρολάρει έξω απ' τη μεγάλη περιοχή ...»

Όλο το γήπεδο σείεται με καταρρακτώδη βροχή.

« ...τη μπάλα τώρα έχει ο Γρηγορίδης

και ψάχνει μάταια να βρει συμπαίχτη του...»

Έτσι, στοχάζομαι, προβάλλει η ψυχή

στη ματαιότητα λάμπει.

Τώρα μπερδεύτηκα πια μες στις φωνές

ουρλιάζουν τα πάντα.

« ...ο Πονεμένος σουτάρει από πολύ κοντά

ο Αρχειοφύλαξ αποκρούει ...»

Ν' ανοίξω το παράθυρο

το παράθυρο, το παράθυρο.

Αυτή η ζωή ... Αυτή η δύναμη...

Να 'χει την ίδια δυνατότητα

την ησυχία και το σάλο...

από την συλλογή Πενθήματα, 1969

Ερωτήσεις

1. Το ποιητικό υποκείμενο παλεύει ανάμεσα σε δυο επιλογές. Ποιες είναια αυτές; Ποια είναι ισχυρότερη και γιατί, κατά την άποψή σου;
2. Εντοπίσετε τις χρονικές παραμέτρους του ποιήματος. Ποιες είναι αυτές και τι νόημα τους δίνετε;
3. Σχολιάστε τα ονόματα των ποδοσφαιριστών. Γιατί επιλογονται, άραγε, τα συγκεκριμένα;
4. Υπερ ποιας ομάδας, νομίζετε, τάσσεται το ποιητικό υποκείμενο; Από ποια στοιχεία το συμπεραίνετε;
5. Ποιες σκέψεις απασχολούν το ποιητικό υποκείμενο;
6. Πώς σχολιάζετε το τελευταίο 3στιχο;
7. Ρηματικοί χρόνοι και ρηματικά πρόσωπα: σχολιάστε την επιλογή τους
8. Αναζητήστε τις επαναλήψεις: ποιες είναι και τι εξυπηρετούν;
9. Συνανάγνωση με τα Παράθυρα του Καβάφη. Οι δυο ποιητές μοιάζουν ή διαφέρουν ως προς την στάση του ποιητικού υποκειμένου;
10. Ποιο είναι το βασικό θέμα του ποιήματος; Και πώς τοποθετείστε απέναντι σ' αυτό;

Μανόλης Αναγνωστάκης, Το σκάκι

Μανόλης Αναγνωστάκης (1925-2005) 

Το σκάκι

Έλα να παίξουμε.  

Θα σου χαρίσω τη βασίλισσά μου 

(Ήταν για μένα μια φορά η  αγαπημένη 

Τώρα δεν έχω πια αγαπημένη) 

Θα σου χαρίσω τους πύργους μου 

(Τώρα πια δεν πυροβολώ τους φίλους μου 

Έχουν πεθάνει από καιρό πριν από μένα) 

Κι ο  βασιλιάς αυτός δεν ήτανε ποτέ δικός μου 

Κι ύστερα τόσους στρατιώτες τι τους θέλω; 

(Τραβάνε μπρος σκυφτοί δίχως καν όνειρα)  

Όλα, και τ᾿ άλογά μου θα στα δώσω 

                                

Μονάχα ετούτο τον τρελό μου θα κρατήσω 

που ξέρει μόνο σ᾿ ένα χρώμα να πηγαίνει 

δρασκελώντας την μίαν άκρη ως την άλλη 

γελώντας μπρος στις τόσες πανοπλίες σου 

μπαίνοντας μέσα στις γραμμές σου ξαφνικά 

αναστατώνοντας τις στέρεες παρατάξεις 

Κι αυτή δεν έχει τέλος η παρτίδα... 

                                                                 (Από τη συλλογή Η συνέχεια, 1954) 

Εργασίες για την Α΄ Λυκείου

1. Αναζητήστε ποιήματα, τραγούδια, εικαστικά έργα, φωτογραφίες, ταινίες κλπ με θέμα άμεσα ή έμμεσα το σκάκι. Αντιγράψτε αυτό το κείμενο, εικόνα, μουσικό κομμάτι, trailer ταινίας κλπ  και μιλήστε μας γι' αυτό (πληροφορίες, κριτική, σχόλια κλπ). 
2. Γράψτε το δικό σας λογοτεχνικό κείμενο (ποίημα ή πεζό) αξιοποιώντας το ανάλογο λεξιλόγιο.

Την εργασία σας μπορείτε: α) να τη αναρτήσετε στο παρόν ιστολόγιο, β) σε κοινόχρηστο drive ή γ) να μου το στείλετε ως συνμμένο με mail.  

Ανακοίνωση προγράμματος τηλεδιασκέψεων

Πρόγραμμα online τηλεμαθημάτων μέσω Hangouts 

Β΄ Λυκείου: Τετάρτη (18/3) 7-9μμ Ολοκληρώνουμε τον Τελευταίο σταθμό του Σεφέρη

Α΄Λυκείου: Πέμπτη (19/3) 7-9μμ Ερμηνευτική προσέγγιση ενός λογοτεχνικού κειμένου. 

Γ΄Λυκείου: Παρασκευή (20/3) 7-8:30 μμ Αναλύουμε ένα λογοτεχνικό κείμενο και μιλάμε για τους κειμενικούς δείκτες

Προϋπόθεση για όλους να δοκιμάσουν αρκετά πριν την λειτουργία Hangouts. Αν δυσκολεύεστε βρείτε εδώ τις οδηγίες. 

Ατομική υπευθυνότητα – Κοινωνική ευθύνη

Παίδες της Γ΄ Λυκείου, καλημέρα.

Εύχομαι να είστε όλοι καλά και να περνάτε δημιουργικά τον χρόνο σας. Στο πλαίσιο του μαθήματός μας και για να μην χανόμαστε σας έχω ένα Κριτήριο αξιολόγησης περί Ατομικής υπευθυνότητας – Κοινωνικής ευθύνης. Μπορεί να σας δυσκολέψει λίγο, αλλά νομίζω ότι και τα δύο κείμενα είναι σπουδαία.

Αν θέλετε, απόψε το βράδυ στις 7 μμ, μπορούμε να κάνουμε μια ζωντανή σύνδεση μέσω του Hangouts της Google. Θα μπορούσαμε να κουβεντιάσουμε το περιεχόμενο και να λύσουμε απορίες. Αυτό σημαίνει ότι θα έχετε διαβάσει το Κριτήριο και θα έχετε σημειώσει βασικά σημεία και απορίες. 
Όσοι ενδιαφέρεστε, να μου το πείτε για να σας καλέσω στην τηλεδιάσκεψη και στο μεταξύ βεβαιωθείτε ότι μπορείτε να συμμετέχετε σ' αυτήν, κάνοντας κάποια δοκιμή εγκαίρως. Αν δυσκολεύεστε βρείτε εδώ τις οδηγίες. 

Ατομική υγιεινή μετά μουσικής

Ωραία, περίπτωση το φιλμάκι της Gloria Gaynor να μας υποδείξει πώς να πλένουμε τα χέρια μας

Ολοκληρωμένα, βέβαια, και λεπτομερέστερα είναι έτσι:

Τώρα, σειρά μας για εμπέδωση

 απολαμβάνοντας όλο το τραγούδι της Gaynor.

Αφήστε που θα μπορούσε να γίνει και χορογραφία για τους πιο τρελαμένους!

Να είστε καλά και να τα λέμε!

Σχόλια στην επικαιρότητα

Τώρα, που δεν βλεπόμαστε στο σχολείο, θα μπορούσαμε να ανταλλάσσουμε λίγες κουβέντες και μ' άλλο τρόπο. 
Για σήμερα προτείνω 3 σκίτσα της επικαιρότητας. Θα λάβετε σχετικό mail για να απαντήσετε στην φόρμα. 

Αν υπάρχει ενδιαφέρον, μπορούμε να συνεχίσουμε τον διάλογο και με άλλους τρόπους, θέματα κλπ. Θα δείξει.

Εργαστήρι ποιητικής γραφής

Αφίσα της Μαριαλένας Αθανασιάδου, Β' τάξης Εσπερινού Λυκείου Σερρών